Монреаллааҕы Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера, ССРС спордун үтүөлээх маастара Р.М. Дмитриев кэриэһигэр көҥүл тустууга Норуоттар икки ардыларынааҕы XII турнира үтүө көрдөрүүлэрдээх түмүктэннэ.
Суолталаах тэрээһин
Турнир үөрүүлээхтик аһыллыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка миниистирэ Леонид Спиридонов Улуу тренер Д.П. Коркин үс иитиллээччилэрэ “Монреаль-1976” Олимпиадатыттан Павел Пинигин кыһыл көмүс, Роман Дмитриев уонна Александр Иванов үрүҥ көмүс мэтээллэри аҕалтааннар саха норуотун үөрдүбүттэрэ быйыл 50 өрөгөйдөөх сыла; албан аатырбыт бөҕөс Александр Николаевич Иванов үбүлүөйдээх 75 сааһа; Сахабыт сиригэр көҥүл тустуу сайдыбыта 70 сыла бэлиэтэнэллэрин; үгүс күрэхтэһилэр күүтүллэллэрин, олор истэригэр, кулун тутар 15 күнүгэр Монголия, Бурятия уонна Саха сирэ матчевай көрсүһүүлэрэ, кулун тутар 27-29 күннэригэр Тааттаҕа Н.Н. Тарскай чемпионата, муус устарга Павел Пинигин чиэһигэр, күһүн Д.П. Коркин кэриэһигэр норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдар буолалларын иһитиннэрдэ. Турнир тэрээһинигэр көмөлөспүт “Саха смазочные материалы” хампаанньа генеральнай дириэктэригэр Александр Мардиҥҥа уонна “Сэттэ” тутуу хампаанньатын дириэктэригэр Игорь Федоровка махтал суруктары туттартаата. Турнир сүрүн судьуйата Омарасхаб Курамагомедов эҕэрдэтин тиэртэ.
Сынньалаҥ кэмигэр Р.М. Дмитриев памятнигар сибэкки дьөрбөтүн ууруу, саханы аатырдыбыт улуу бөҕөс туһунан ахтан-санаан ылыы буолла.
Быйылгы 21-гэр диэри саастаах ыччаттар турнирдарыгар Россия регионнарыттан Санкт-Петербург, Забайкалье, Иркутскай, Красноярскай, Тыва 2-3-түү тустууктары, толору хамаанданы Бурятия (11) уонна саамай элбэх 96 кыттааччыны Саха сирэ туруордулар. Тас дойдулартан Кытай, Молдова, Монголия, барыта 120 тустууктар түһүлгэҕэ таҕыстылар.
Элбэхтэн элбэх, аҕыйахтан аҕыйах “оҕунна”. Биһи уолаттарбыт бэйэ-бэйэлэрин туоратыстылар. Уопуттаах өттүлэрэ эргииртэн эргиири ааһан истилэр. Бастакы күн хоттортуурбут хойуу курдуга да, иккис күн буолуталаабыт бириистээх үһүс миэстэлэри уонна кыайыылаахтары быһаарар хапсыһыыларга уолаттарбыт ыйааһыннар аайы баалларыттан сүргэбит көтөҕүлүннэ. Сэргэхсийии буолла. Ону “Триумфка” балачча элбэх көрөөччү “ыалдьа” кэлбитэ көрдөрдө. Тустууну таптааччылар ыһыылара-хаһыылара улаханнык көмөлөстө. Мэтээллэр иһин быһаарыылаах хапсыһыыларга эдэр бөҕөстөрбүт түһэн биэрбэтилэр.
Үһүс миэстэни былдьаһааччылар икки көбүөрүнэн, финаллар киин көбүөргэ ыытылыннылар. Онон, кэтээн көрөргө табыгастаах. Биир дьикти көстүүнэн, кэрэ аҥаардар арбитр уонна ойоҕос судьуйаларынан үлэлээбиттэригэр буолла. Ярыгин турнирыгар арбитрдаабыт Бүтүн Россиятааҕы категориялаах Виктория Алексеева, Виолетта Махарова, Ксения Лиханова сууттааһыны, чахчы, баһылаабыттар. Сотору-сотору арбитр “действие!” диэн хамаандалаан хапсыһыыны сытыырҕатар.
Тургутуулаах финаллар
57 кг. Финалга Чурапчы институтуттан Өлөөн ыччата Анатолий Иванов (тр.Виталий Корякин) Красноярскайтан Петр Павловы кытта утарыта таҕыстылар. Иванов утарсааччытын төбөтүн былдьаан умса баттаталаан, илиитин былдьаан, тустууну көхтөөхтүк саҕалаан, сэрэтиинэн, онтон, атахтаан кэннигэр тахсан икки баалы ылар, салгыы эргитэн, эбии өссө икки баалы сүүйэр. Ахсаан 5:0. Павлов харса суох ыгар, көбүөр таһыгар түтүрүйэн таһаара сатыыр. Иккис түһүмэх. Павлов хамсаныыта сытыырхайар, аллара умсан “миэлиҥсэлиэн” баҕарталыыр. Иванов көмүскэнэр, утары кимэр. Павлов уҥа атахха киирэн өрө тардан, көбүөр таһыгар анньан таһааран биир баалы ылар. 5:1. Павлов аллара ыстанарын тохтоппот, көбүөр таһыгар үтүрүйэн өссө биир баалы ылар. 5:2. Павлов эмиэ аллара ыстанан “миэлиҥсэ” оҥорон эрдэҕинэ, Иванов тиэрэ охсор, хам кууһан тиэрэ баттыы сатыы сырыттаҕына, Павлов мүччү туттаран эриллэн, кэннигэр тахсар уонна эргитэ сатаата да Иванов тулуйда. Эргиттэрбэтэ. Таблоҕа ахсаан 7:3 көрдөрөр. Ыһыы-хаһыы өрө оргуйан олорор! Павлов аллара умсубутун, Иванов көрсөр уонна хаҥас атаҕын былдьата сылдьан, үөһэттэн үлэлиир. Аны, Павлов эриллэн кэннигэр тахсан икки баалы ылар, салгыы үлэлиир. Ыһыы-хаһыы сүрдэнэр! Ахсаан 7:5. Бириэмэ, свисток, кыайыы! Ытыс тыаһа, үөрүү, бастакы кыһыл көмүс баар!!! Петр Павлов кыһыытыттан ытамньыйар, көбүөрү охсор. Анатолий Иванов өрө тыынар, холку.
Александр Жданов (тр.В.Алексеев, И.Дмитриев), Михаил Осипов (тр.Р.Осипов, С.Сивцев) эр-биир боруонса мэтээллэр хаһаайыттарынан буолары ситистилэр.
61 кг. Финалга Олимпийскай эрэл училищеттан Муома ыччата Юрий Винокуров (тр.Станислав Афанасьев, Николай Яковлев) Бурятияттан Арсен Цыденов утарыта тахсаллар. Бырахсыылаах кытаанах тутуһуулаах сытыы киирсии саҕаланар. Цыденов төбөттөн ылан умса баттаабытын, Винокуров утары көрсөн, утарсааччытын уҥа илиитин хам тутан эргитэ быраҕан ойоҕоһунан түһэрэр, оннук илиилэринэн, атахтарынан олуйсан тобуктаан сырыттахтарына арбитр туруортуур. Цыденов биир үксүн үөһэттэн түһүөлээн, умса баттаан түһүөлүүр. Сытыы түгэннэр үөскүүллэриттэн көмүскэнэллэр, мүччү-халты харбатыһаллар. Биир баалы сэрэтиинэн Винокуров ылар. Цыденов эмискэ үлүгэр аллара умсар, “миэлиҥсэҕэ” харбаан эргичиҥнэтэр, салгыы атахтарын икки ардыгар төбөтүн уган эргитэ сатыыр. Винокуров бэриммэтэ. 1:2 Цыденов туһатыгар. Иккис түһүмэххэ, анньыалаһыы-үтүөлэһии үгэнигэр Цыденов уҥа илиитинэн Винокуров тирэнэ сылдьар атаҕын олуйан икки баалга түһэрэр. Ахсаан 1:4 буола түһэр. Тустуу сытыырҕайар. Цыденов кимэрин тохтоппот. Винокуров ыгылыйбат, көрсөр, көмүскэнэр. Мүнүүтэ хаалбытыгар Винокуров атахха ыстанар, кэннигэр тахсан икки баал ылар,ахсаан 3:4. Үөһэттэн үлэлээн, эргитэ сатыыр. Арбитр туруортуур. 30, 20 сөкүүндэ хаалар. Винокуров тобуктаан, сүнньүттэн туттара сылдьан, утарсааччытын тоҕоноҕуттан тутан эргитэн, икки баал ылар. Ахсаан 5:4 Винокуров туһатыгар буола түһэр. Цыденов үгэһинэн Винокуровы төбөтүттэн хам тутан сытар да тугу да оҥорор кыаҕа суох. Бириэмэ, свисток! Кыайыы!! Саха сиригэр иккис кыһыл көмүс мэтээл!!!
Саха тустууктара Максим Григорьев (тр.Степан Сивцев, Семен Петухов), Артур Макаров (тр. Николай Григорьев) боруонса мэтээллэр.
65 кг. Финалга Артур Попов (Чурапчы института) уонна Эрдэнэ Алтангэрэл (Монголия). Хапсыһыы икки өттүттэн наҕылыччы соҕус саҕаланар. Маҥнайгы түһүмэх монгол сэрэтиинэн уонна көбүөр таһыгар таһааран, 0:2 Алтангэрэл туһатыгар. Иккис түһүмэх саҕаланарын кытта монгол уолбут хаҥас илиитин хам тута сылдьан “өттүктээн” көбүөр таһыгар түөрт баалга тиэрэ быраҕан түһэрэр. Ахсаан 0:6 Алтангерел туһатыгар. Балаһыанньа кытаатар. Монгол үлэлээн, көбүөр таһыгар таһааран өссө биилы эбинэр, 0:7. Иккиэн да холку уолаттар. Ыгылыйбыттарын, ыксаабыттарын биллэрбэттэр. Ол оннугар биһиги, көрөөччүлэр, “иннэ-бүргэс” үрдүгэр олоробут. Тырыбынаттан араас сүбэлэр иһиллэллэр. Попов соҕотохто утарсааччытын атахтарыгар буулдьалыы ыстанан, бэрбээкэйиттэн харбыыр. Монгол хапхааҥҥа иҥнибит кыыл курдук төлө туттараары тилигирии түһэр. Суох, хата уолбут туппутун ыһыктыбат, нэмийэн кэннигэр тахсан икки баал ылар. Салгыы атахтарын кыаһылаан эргитэ сатыыр да, утарсааччыта бэриммэт. Арбитр туруортуур, ахсаан 2:7. Тустуук уолаттар иккиэн да холкулар. Төлүтэ биэрэн кимэр хамсаныылары оҥортууллар. Биир түгэҥҥэ, Попов күүстээх утарсааччытын хоннохторун анныттан тута сылдьан атахха тэбэн көбүөр таһыгар быраҕан охторбутугар, арбитр баал биэрбэтэҕэр, көрөөччүлэ айдааннара хойунна. Попов Тренердэрэ Юрий Афанасьев, Данил Неустроев, Альберт Макаров челленд быраҕаннар, мөккүөрдээх балаһыанньа үөскээтэ. Инньэ гынан, табло 6:7 көрдөрдө. Хапсыһыы бүтэрэ биир мүнүүтэ хаалла. Монгол киирэтт, атахха ыстанна, Попов үөһэттэн үлэлиир.Хардарыта эргитиһиигэ Попов утарсааччытн көбүөр таһыгар үктэннэрбитигэр, арбитр Поповка икки баалы көрдөрөр, салгыы, экөбүөр таһыгар таһааран үрдүгэр тахсыбытыгар өссө икки баалы биэрэр. Таблоҕа 10:7 сандаарар. Аны, монгол тренердэрэ челлендж быраҕаллар. Ытыс тыаһа, үөрүү хаһыыта оргуйар. Табло 10:9 көрдөрөр. Тыҥааһыннаах хапсыһыы бүтэрэ 40 сөкүүндэ хаалбытыгар тустуу салҕанар. Монгол харса суох кимэр. Попов көмүскэнэр. 9 сөкүүндэ хаалар. Арбитр Поповка тарбаҕын чочоҥнотор. Монгол түһүөлүүр. Бириэмэ, свисток! Кыайыы!! Үһүс кыһыл көмүс мэтээл!!!
Бурятия тустуук ыччаттара Зорикто Бороев уонна Валерий Алагуев - боруонса мэтээллэр.
Төрдүс кыһыл көмүс мэтээли 97 кг үһүө буолан тустубуттарыгар ОЭУ иитиллээччитэ, Ньурба ыччата Адам Николаев аҕалла. Ока Леджинов (Бурятия) иккис, Альберт Ефимов (Саха) үһүс миэстэлэргэ тигистилэр.
Итинтэн атын ыйааһыннарга, 70 кг Алан Ондар, (Тыва), Данил Пилия (Санкт-Петербург), Сергей Некрасов, Айкар Марков (Саха сирэ); 74 кг Тумен Дондоков (Бурятия), Алексей Захаров (Саха сирэ), Доржо Шарастепанов (Бурятия), Константин Слепцов (Саха сирэ); 79 кг Аслан Хугаев (Санкт-Петербург), Белигто Лхамажапов (Забайкальев), Нозим Сафаров (Забайкалье), Пантелеймон Софронеев (Саха сирэ); 86 кг Бато Кырмыгенов (Иркутскай), Аркадий Черкашин (Бурятия), Никита Евсеев (Саха сирэ); 92 кг Эрдэнэ-Мунх Баярбаатар (Монголия), Степан Иванов (Саха сирэ), Рихан К(ытай); 125 кг Данил Ахмаев Красноярскай, Михаил Николаев (Саха сирэ), Николай Петров (Саха сирэ), туһааннааҕынан, бастакы, иккис, үһүс миэстэлэри ылаттаатылар.
“Олимпиаданы кыайыахпытын баҕарабыт!”
Анатолий Иванов – 57 кг кыайыылааҕа: “Чурапчы институтугар 2-с кууруска үөрэнэбин. Өлөөнттөн төрүттээхпин. Тренерим олимпийскай оонньуулар кыттыылааҕа Виталий Валерьевич Корякин. Тустуунан 1-кы кылаастан дьарктанабын. Кыра сылдьан убайбын батыһар этим, заалга сылдьарбын сөбүлүүбүн. Оннук курдук тустууну саҕалаабытым.
Дальнай Востокка уонна Саха сиригэр миэстэлэспитим. Турнир бэккэ ааста. Биэстэ туһуннум. Барыта табылынна. “Перевод”, атахтааһын, хонноххо охсон умса тардыылары оҥортооччубун. Билигин Тарскайга бэлэмнэнэбин. Кумирдарым Заурбек Сидаков, Адам Сайтиев. Кинилэр күүстээх өрүттэрэ диэн Сидаков хараахтара, Сайтиев техниката үчүгэй. Тэҥ саастыылаахтарбар күүскэ дьарыктаныҥ, барыта кэлиэ диэн сүбэлиэм этэ. Тренер буолуохпун баҕарабын”.
Винокуров Юрий – 61 кг кыайыылааҕа: “Муома Хонуутуттан сылдьабын. Быйыл 20 сааспын туолабын. В.П. Керемясов аатынан тустууга аналлаах оҕо спортоскуолатын бүтэрбитим, онтон билигин Р.М. Дмитриев аатынан училищеҕа 4-с кууруска үөрэнэбин. Тустуунан 12 сааспыттан дьарыктанабын. Бастакы тренерим Афанасьев Станислав Егорович уонна Яковлев Николай Григорьевич. Соторутааҕыта Дальнай Восток уолаттарыгар кыайбытым. Р.М. Дмитриев турнирдарыгар 5-с кылаастан тустабын, үстэ полуфиналга тиийбитим, наар кыайтарар этим. Бу саҥа бастаатым. Түөртэ туһуннум. Бастакы схваткабар бииргэ эрчиллэр уолбун кытта тустубутум, онно атахпын өлөрбүтүм, ол мэһэйдээтэ.
Сеткабар бастаабытым. Финалга хайаан да кыайыахтаахпын диэммин туһуннум. Ыараханнык ааста. Сеткабар бастаабытым. Кэлии бөҕөстөр үчүгэйдэр, күүстээхтэр. Ордук, бүрээт уола күүстээх этэ. Улахан уратыбыт суох дии саныыбын, тустууктар биирбит. Ол гынан баран, бэйэбит дьиэбитигэр кыайыахтаахпыт. Кыайарбар табаарыстарым, дьонум, тренердэр көмөлөстүлэр. Быраастар улахан оруолу оонньоотулар. Кумирдарым Виктор Лебедев, Роман Дмитриев. 23 саастаах ыччаттарга Монголия, Бурятия, Саха сирэ матчевай көрсүһүүлэригэр кыттабын. Кыайыахпын наада”.
Попов Артур 65 кг кыайыылааҕа: “Хатаспын, Чурапчыга институтугар 1 кууруспун. Тустуунан 2 кылаастан дьарыктанабын. Бастакы тренерим Станислав Егорович Афанасьев. Пинигин турнирыгар үһүс, Дальнай Востокка иккис, Сахааччаҕа бастаабытым. Финал ыараханнык ааста. Хараахтар, бүтэһигэр диэри тустуум көмөлөстүлэр.
Үчүгэй, астынным. Икки атахха киирии, хоннох анныттан охсооһун, хамсатыы сөбүлээн оҥорооччубун. Кумирдарым Виктор Лебедев, Заурбек Сидаков. Институкка Юрий Владимирович Афанасьевка күҥҥэ иккитэ дьарыктанабыт. Омуктар үчүгэйдэр, киирээт тута үлэлээбитинэн бараллар. Түргэннэр, кытаанахтар. Элбэххэ үөрэнним. Секундаанныыр тренердэрбин тугу этэллэрин, сүбэлииллэрин толоро сатыыбын. Кулун тутар 15 күнүгэр матчевай көрсүһүүгэ кыттабын”.
Николаев Адам – 97 кг кыайыылааҕа: “Детсадт сааспыттан тустабын. Дальнай Востокка бастаабытым, “Юность России” иккис буолбутум. Саха сиригэр элбэхтик бастаатым. Бу турнирга бурят бөҕөһүн 3:2 хоттум. Осетияҕа сборданан кэлбиппит көмөлөстө. Тарскайга улахан дьоҥҥо уонна ДВФО кыттахтаахпын.
Кумирым Абдулрашид Садулаев. Ситиһиилэргэ үчүгэй эрчиллиилэр тиэрдэллэр. Тренердэрим Петр Васильевич Осипов, Михаил Иванович Захаров, Степан Петрович Сивцев. Мөҕүллэлрим, хайҕанарым хайата да бааллар. Маннык күрэхтэһиилэргэ уопутураҕын. Күрэхтэһии кэнниттэн хайдах-туохха сыыспыппытыгар ырытыһыылар түмүктэринэн, дьарыктанабыт, үлэлиибит”.
Петров Николай – 125 кг боруонса мэтээллээх: “Чурапчы Мындаҕаайытабын. Омуктар техникалара үчүгэй, илиилэригэр күүстээхтэр. Тустубутум сыл эрэ аҥаара буолла, эрдэ хапсаҕайдыыр этим. Тустууга табаарыһым Аркадий Румин ыҥырбыта, махтанабын. Мин ыйааһыным утарсааччыларбыттан 20 кг чэпчэки, уҥуохтарынан да улахаттар.
Тренердэрим Вячеслав Вячеславович Еферемов, Егор Николаевич Старостин. Тустууга бу бастакы улахан ситиһиим буолла. Сөбүлээтим. Салгыы дьарыктанабын, “дальше больше”. Дьокуускайга буолар Россия U-23 күрэхтэһиитигэр кыттыаҕым. Куоракка буолар. Сааһым 18-һым, онон улаатыам, эрчиллиэм. Ситиһиилэр кэлиэхтэрэ”.
Турнир сыалын-соругун ситтэ
Турнир сүрүн судьуйата, ССРС спордун маастара, Олимпийскай оонньуулар, аан дойду, Европа чөмпүйүөннэрин, призердарын ииппит үрдүк категориялаах тренер, норуоттар икки ардыларынааҕы категориялаахсудьуйа, медицина наукатын учуонайа, профессор Омарасхаб Абдуллаевич Курамагомедов: “Очередной турнир памяти выдающегося борца современности Р.М. Дмитриева в организационном плане, прошел как всегда на высоком организационном уровне, знающие борьбу великолепные болельщики.
Все команды, которые приехали, возвращаются домой с медалями. Выиграли Красноярск, Санкт-Петербург, Иркутск, Монголия, Бурятия, Тыва, Красноярск и четыре золотых медалей забрали хозяева кавора. Спасибо руководству РС (Я), Министерству спорта, УОР им. Р.М. Дмитриева. Единственное, это то, что нет рядом с нами Романа Михайловича Дмитриева. Турнир будет и дальше развиваться, процветать. Спасибо всем техническим работникам, начиная с кухни до уборшиц, всем специалистам спорта, кто приложил свое участие и поддержку в организации турнира. Школа якутской борьбы имеет свою замечательную историю, есть ребята, на которые можно положиться, которые могут на большом ковре себя проявить. Могу отметить парня в 65 кг, который проигрывая на семь баллов вырвал победу. Ребята не подкачали чисто “якутский вес”. Надежда всегда должна быть, она “умирает последней” и я надеюсь услышать имена якутских борцов на больших коврах. В Якутии у меня много друзей, поэтому приезжаю с удовольствием!”
Уйгуров Ваисилий Васильевич – турнир сүрүн сэкэрэтээрэ, Бүтүн Россиятааҕы категориялаах судьуйа: “Россия тустууга Федерациятын быһаарыытынан 2017 сылтан сэкэрэтээрдиибин. Күрэхтэһиибит этэҥҥэ түмүктэннэ. Судьуйалааһыҥҥа отучча киһилээх хамаанда үлэлээтэ. Миэхэ норуоттар икки ардыларынааҕы категориялаах судьуйа Владимир Торговкин мэлдьитин көмөлөһөр. Эбээһинэспитин “автоматом” үчүгэйдик билэбит. Маннык улахан таһымнаах күрэхтэһиилэри ыытарга ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэннибит.
Мандааттан саҕалаан турнир бүтүөр диэри үлэ кээмэйэ олус киэҥ. Боротокуоллары барытын түмэн, ким-хайдах хаачыстыбанан кыайбытын тиһэммит, түмүк бороткуолу бэлэмниибит. Ол бэлэмнээбит боротокуолларбыт барыта Россия спортивнай тусууга Федерациятын сайтыгар тахсаллар. Оперативно быһаара сатыыбыт. Ким наадыйар уонна баҕалаах киирэн көрөр. Сэҥээрэр дьон элбэх, информацияны көрдөөн булан ылаллар. Хас кыттааччы кэлбитэ, тренердэрэ кимнээҕин, төрөөбүт сыллара, разрядтара уо.д.а. информациялар обработкалананнар сайтка тахсаллар. Саха сирин уолаттара үчүгэйдик туһуннулар. Ыйааһыннар аҥаардарыгар кыайдылар. Тустууктар бары, ыалдьыттарбыт, эчэйиитэ суох, илии тутуурдаах бардылар. Түмүк үчүгэй. Махтаныам этэ тренердэргэ, оҕолорун үчүгэйдик бэлэмнээннэр , бу 20-гэр диэри саастаахтарга тахсан иһэллэр. Салгыы сайдалларыгар, чыпчааллары дабайалларыгар эрэнэбит!”.
Тустуук ыччаттарбытын, тренердэри эҕэрдэлиибит! Саҥа үрдэллэри баҕарабыт!
Баһылай Посельскай
