Россия спорка Министиэристибэтин иһинэн үлэлиир спорт национальнай уонна олимпийскайа суох көрүҥнэрин Кэмитиэтин презиенинэн Б.Д. Гришин, вице-президенинэн М.М. Ершов үлэлииллэр. Михаил Ершов бу иннинэ “Сахаада-спорт” Ассоциация толорооччу дириэктэринэн үлэлээбитэ. Ити Сахабыт сиригэр төрүт күрэс көрүҥнэрэ ыытыллыыларын билинии көстүүтүнэн буолар. Өбүгэлэрбит төрүт оонньуулара уонна күрэстэрэ дойду үрдүнэн киэҥ сэҥээриинэн туһаналлар. Далааһыннаах дьаһаллар ылыллаллар, кэккэ биллэр-көстөр хамсааһыннар буолуталыыллар.
Аҕыйах хонуктааҕыта Аан дойдутааҕы ат үрдүттэн тустуу федерациятын вице-президенэ, Татарстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн ат спордун федерациятын президенэ Набиуллин Фарид Масабихович Дьокуускайга кэлэн куорат аттынааҕы Марха бөһүөлэгэр баар Боева Лидия “Мустанг” сылгы спордун кулуубугар сырытта, тренердэри, ат баайааччылары, күрэсчиттэри кытта көрүстэ, маастар-кылаас ыытта.
Чурапчы физическэй культураҕа уонна спорка института (ректор Готовцев И.И.) “Спорт – олох нуормата” Россия спорка Министиэристибэтинэн көҕүлэнэр Федеральнай бырайыагын сүнньүнэн, ат спордунан 2022 сылтан ыкса ылсан үлэлиир. Онуоха, Көс омуктар Оонньууларын (Игры Кочевников) программата быһаарар оруоллаах. Институт эбии үөрэхтээһиҥҥэ факультетын декана Марианна Алексеевна Манасытова салайааччылаах бөлөх маастар-кылааска көхтөөхтүк кытынна. Институт 2022 сылтан биллэриллибит “Спорт - олох нуормата” РФ бырайыагар олоҕуран, саха төрүт күрэс көрүҥнэрин сайыннарыыга үлэлиир. Дойду 67 регионнарыгар Россия норуоттарын төрүт оонньууларыгар идэни үрдэтии куурустарын ыыталлар. Мас тардыһыытыгар Аан дойдутааҕы Академия статуһун ылбыттар. Арктика регионнарыгар үөрэхтээһин хаачыстыбатын тупсарыынан, Россия норуоттарыгар спорт төрүт көрүҥнэрин сайыннарыынан дьарыктаналлар. Итинник хайысханан үлэлээһини Россияҕа бастакынан ыыта сылдьаллар. 2022 сылтан ат үрдүттэн тустуу кууруһун, 2025 сылтан ат үрдүттэн ох саанан ытыы күрэхтэһиитигэр аналлаах куурустар практическай дьарыктарыгар кытталлар.
Былырыын сайын Татарстаҥҥа, Башкирияҕа, Оренбурга тиийэннэр куурустары ыыппыттара. Фарид Набиуллин тэрийбит күрэхтэһиилэригэр кыттыбыттара. Саха сылгытын кыаҕын киэҥник билиһиннэрэр-тарҕатар Өймөкөөн эдэр сылгыһыта Дугуйдан Винокуров ат үрдүттэн тустууга күрэхтэһэн бастаабыта, ат үрдүттэн ох саанан ытыыга иккис миэстэлэммитэ. Тулагы сылгыһыта, панкратиоҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕ кылаастаах спорт маастара Герман Янков иккис миэстэлэммитэ. Хаҥалас сылгыһыттара кыттыыны ылбыттара. 78 саастаах Петр Петрович Неустроев ат спордун сайыннарыыга сүҥкэн кылаатын киллэрэн, тренер куурсугар үөрэнэн тренер дипломун ылбыт.
Ат спордугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин федерацията тэриллэн, “2000 үтүө дьыала” тутуутун салайар Алексей Дмитриевич Петров федерация президенинэн үлэлиир. Институкка үөрэнэр, оҕунан ытыынан дьарыктанар Сардаана Жиркова ат спордун федерациятын вице-президенинэ. Биир улахан ситиһиинэн, ат үрдүттэн ох саанан ытыы көрүҥүн “Манчаары Оонньууларыгар" киллэриллибитин ааҕаллар.
Үлэ тэтимнээхтик барар. Эбии үөрэхтээһин факультетын сыала-соруга - үөрэх куурустарыгар дьарыктаан, күрэхтэһиилэр түмүктэринэн, ат спордугар дьоҕурдаахтары талан, хамаанда сүүмэрдээн, Татарстаҥҥа тиийэн Россия уонна аан дойду күрэхтэһиилэригэр кыттыыны ылыы. Саха сирин, Россия чиэһин көмүскүүр баҕалаахтар. Бу кэлэр сайын Кыргызстаҥҥа буолар Көс Омуктар Аан дойдутааҕы Оонньууларыгар бэлэмнэнэ сылдьаллар.
“Мустанг” диэн Марха бөһүөлэгэр баар бэртээхэй ат базатыгар Фарид Масабихович Набиуллин күрэсчит-сылгыһыттарга, тренердэргэ, салайааччыларга ат үрдүттэн тустуу быраабылаларыгар маастар кылаас ыытта: “Я приехал показать семинар, сборы на лошадях. Выражаю большую искреннюю благодарность за предоставленную возможность. В первую очередь, инициативным ребятам, Чурапчинскому институту физкультуры в лице ректора Готовцева Иннокентия Иннокентьевича. Мы с институтом уже четыре года сотрудничаем, благодаря федеральной программе. Подготовили 113 человек-судей на лошадях и по конной стрельбе из лука. Вручаем сертификаты государственного образца о повышении квалификации по всей России. Сейчас у нас есть судьи, которые могут проводить и соревнования и тренировочные процессы. Я надеюсь, в дальнейшем у нас это сотрудничество будет продолжаться. Есть новые виды, которые еще не вошли в реестр национальных видов спорта. Значит, у нас есть, над чем поработать. Ребята, саха-якуты очень крепкий народ, очень сильные борцы. Я убедился в этом. Есть возможность выйти не только на всероссийских турнирах, но и стать участником Игр Кочевников, которые в этом году пройдут в Республике Кыргызстан в городе Бишкек и Чульпан-Ата. Поэтому эти сборы, сегодняшние мероприятия показательные. Это и есть очень важный шаг нашего совместного сотрудничества. В дальнейшем также будем развивать наши национальные виды, для того, чтобы у вас развивать табунное коневодство, чтобы вы смогли сохранить лошадей, показать их всему миру насколько они выносливы, насколько у них иммунитет сильнейший, насколько они адаптируются быстро. У них очень большая возможность блеснуть именно в национальных видах спорта.
У нас есть фермерское хозяйство. Самое большое в Татарстане. Держим 700 лошадей табунного содержания на природе, на юго-востоке Татарстана. У нас там горы, место хорошее. У нас дедушки, прадедушки занимались конным спортом. У прапрадедушек были такие лошади на всю округу, на весь уезд, 14-15 районов современного Татарстана и других соседних регионов. Они всегда одерживали победы на состязаниях “Аламан-Байга” – это скачки на длинные дистанции на 25 км. За первое место тогда еще давали 20 кобыл, за второе место 5 кобыл, за третье место 3 кобылы давали. То есть, мы на эту дорогу стали по возрождению своей самобытности, своих национальных традиций и развитии национальных видов спорта.
Если говорить о географии, борцы есть по всему Татарстану, распространяется у народов, где их предки держали лошадей, они боролись на лошадях. Как тренировочные, как подготовительные для будущего воина-защитника. Это всегда было. Это борьба на лошадях не только в Татарстане, развивается в Крыму и на Кавказе, Карачаево-Балкарах, среди нагаев, калмыков, бурятов, башкир, татар, начали бороться и в Саха-Якутии, в Волгограде, казаки борятся. Развивается заново по всей России. На сегодняшний день полностью идет развитие, подъем национального духа, возрождение тяги у молодежи к национальным традициям, корням. Нашлась своя дорога. Пожелания такие, чтобы побольше дорог было. Из тропинки стать большой, широкой дорогой.
Марков Петр – сылгыһыт, Хаҥалас бааһынай хаһаайыстыбата: “Биһиги, ат спордунан дьарыктанан эрэр Хаҥалас улууһун сылгыһыттарабыт. Делегациябыт састаабыгар Иван Иванович Ушницкай, Андрей Михайлов, Николай Сыромятников кэлэ сылдьаллар. Былырыын 2025 сылга сүбэлэһэн бараммыт улууспутугар сылгыһыт Күнүгэр аттан суулларсыы күрэҕин ыыппыппыт, абсолютнай бастыыр иһин. Андрей Михайлов бастаабыта, чөмпүйүөн буолбута. Күрэхтэһиибит куйаар ситиминэн тарҕанан, Чурапчы институтугар тиийэн, институттар биһиэхэ тахса сылдьыбыттара. Кэпсэтэн, сүбэлэһэн бараммыт Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа Фарид Набиулиҥҥа уопут атастаһа, үөрэтэ диэн бара сылдьыбыппыт. Элбэҕи биллибит, бэйэбит тустан көрбүппүт, быраабылаларын билбиппит. Интэриэс үөскээбитэ. Иван Ивановиһы тренер быһыытынан таллыбыт. Ити көрүҥү Сахабыт сиригэр күүскэ сайыннарыахайын диэн санааҕа кэллибит. Күрэхтэһиилэри Хаҥалас улууһугар эрэ буолбакка, атын улуустарынан ыытан, Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитин тэрийэн, ити көрүҥү сайыннарыахха сөп эбит. Биһиэхэ чугас көрүҥ, акка чугастарбыт. Хапсаҕайга эмиэ чугаспыт. Ат үрдүгэр олорон тустуохха, охторсуохха сөп. Билигин бэлэмнэниэхпит. Күрэхтэһэр дьоммут бааллар. Спорт көрүҥүн быһыытынан киллэрэ сатаабыт киһи уонна Бүтүн Россиятааҕы, аан дойдутааҕы “Игры Кочевников” тиийиэхэйиҥ. Сахабыт сирин, Россиябыт чиэһин көмүскүөхпүт этэ диэммит этэбит. “Игры Кочевников” оҕунан ытыы, ат үрдүттэн оҕунан ытыы, ыйааһынынан ат үрдүттэн охторсуу, атынан сүүрдэн иһэн сиртэн мал ылыы курдук көрүҥнэр, ис-иһигэр кииирэн истэххэ, бааллар. Фарид Масабихович биһигини аны сайын Татарстаҥҥа ыҥырда. Сүбэлэһэ-амалаһан, хамаанда курдук хомуллан тиийэммит, Сахабыт сирин ааттатыа этибит”.
Янков Герман – Тулагы сылгыһыта: “Оҕо эрдэхпиттэн сылгыга үөскээбитим. Аҕабар махтанабын, сүүрдэр, айааһыыр этим. Атынан анаан дьарыктанабын. Петр Марков ыҥырбыта, угуйбута, иккиэн боксердарбыт. Татарстан чемпионатыгар ат үрдүттэн тустууга иккис миэстэлэммитим, Башкирияҕа ат үрдүттэн оҕунан ытыыга эмиэ иккис буолбутум. Сөбүлээтим, үчүгэй. Сылгыһыт Иван Иванович Ушницкайы тренеринэн талбыппыт. Базалаах. Результакка үлэлиэхпит. Тулагыга базалаахпыт. Убайдарбыт Иннокентий Тимофеев, Иван Федоров бааллар.
Дугуйдан Винокуров – сылгыһыт, хапсаҕайдьыт, айанньыт: “Аттан охторсуу Татарстаҥҥа баарын үс сыллааҕыта Москваҕа айаннаан иһэн билбитим. Сэҥээрдибитэ. Күрэхтэһиигэ кыттаммын миэстэлэспитим. Бастакы санаа онно үөскээбитэ. Хапсаҕайдыыр, аты миинэр киһи киирсэр. Быраабылатын билиэххэ наада. АГАТУ үөрэнэбин, тыа хаһаайыстыбатын массыналарын механигын идэтигэр 1-кы кууруспун. Саха сиригэр ат миинэр оскуола аһаары гынабын, “Центр якутской лошади”. Спорт кулуубун тэрийэн дьарыктанар кулууп тэрийиэхпин баҕарабын. Ыраах айаммын салгыыр, бохуот оҥорор баҕалаахпын. Былааннаабытым. Уустуктардаах. Сүрэхпинэн, дууһабынан күүскэ ылларан сылдьабын. Магадаҥҥа баран кэлбитим. Былааным улахан. Кытай историятыгар биллэр “Великий шелковый путь” - Кытайынан Стамбулга тиийэр санаа үүйэ-хаайа тутар. Үс сыл айанныыллар. Иллэрээ сыл “Игры кочевников” кыттыбытым. Россия хамаандатыгар киириэххэ наада. Сахаларга барсар көрүҥ. Остоолболорго баайыллыбыт быа үрдүттэн олорон өбүгэлэрбит суулларсаллара. Ол прототиба. Бэйэбит көрүҥмүт. Уонна былыр ат үрдүттэн эмиэ охторсоллор эбит. Аты өрө тутуохха. Сылгыта суох - саха суох. Оскуола наада. Сайдарыгар эрэнэбин”.
Кыанар, эрдьигэн ыччаттар кытаатыҥ!
Баһылай Посельскай
