сахаларга өтөрүнэн ситиһиллибэтэх көрдөрүүлэннэ. Москваҕа буолан ааспыт Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 81 сылыгар анаммыт Россия чемпионатыгар сууккаҕа сүүрүүгэ 285 м 211 м сири тохтоло суох сүүрэн, кыһыл көмүс мэтээл хаһаайынынан буолла! Ону таһынан, 2006 сыллаахха Денис Жалыбин олохтообут Россия рекордун тупсарда уонна 260 км тэҥнэһэр норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын толордо! Ультрамарафонец тренерэ сууккатааҕы сүүрүүгэ спорт маастара Василий Афанасьевич Спиридонов.
Саха сирэ тулуурдаахтар дойдулара
Россия чемпионатын “дьоруойдарын” кытта көрсүһүү, атах тэпсэ олорон кэпсэтии пресс-конференциятын Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка миниистирин э.т. Гаврил Мохначевскай салайан ыытта, суруналыыстар кытыннылар.
Бытарҕан уһун тымныылаах, тыйыс айылҕалаах Сахабыт сиригэр тулуурдаах, оту-маһы тоҕута тардар күүстээх-уохтаах, кус-быһый дьон үөсүүллэр. Ону спорка ситиһиилэрбит арылхайдык көрдөрөллөр. Уҥмат тыҥалаах быһыйдарбыт уһун сиргэ сүүрүүлэргэ дьоҕурдаахпытын өрдөөҕүттэн итэҕэтэллэр. Владимир Слепцов, Леонид Сакварц, Афанасий Илларионов, Анатолий Заболоцкай, Степан Федоров, Гаврил Нохтуунускай, Артур Феофанов, Михаил Еремисов, Николай Матчитов, Николай Бускаров, Василий Спиридонов, Василий Лукин, Лариса Семенова, Надежда Карасева, Татьяна Жиркова, Марфа Пахомова, Сардаана Трофимова, Пахомова, Надежда Гоголева, Наталья Сотникова, Надежда Сергеева-Бут уо.д.а. ССРС, Россия, Европа, аан дойду сүүрэр суолларыгар Сахаларын сирин соргулаахтык ааттаппыт марафон маастардара. Саҥа ааттар тахса тураллар.
Марафонунан – 30-40 саастан дьарыктаныахха сөп
Александр Егорович Моедо уонна кини тренерэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин чэпчэки атлетикаҕа федерациятын вице-президенэ Василий Афанасьевич Спиридонов хайдах күрэхтэспиттэрин кэпсээтилэр, ыйытыыларга хоруйдаатылар.
Александр сүүрүүнэн дьарыктаныытын 34 сааһыттан саҕалаабыт. Эрдэ, Саха университетын физкультураҕа институтугар тхэквондо көрүҥүн баһылаабыта. Киһи мыыммат кэккэ ситиһиилэрдээх. 2017 с. сүүрүөн сөптөөх эрчимнээх эдэр киһини бэлиэтии көрөн, уопуттаах марафонец Василий Спиридонов бииргэ үлэлэһэргэ ыҥырбыт. Чопчу сыаллаах-соруктаах күүстээх эрчиллиилэр саҕаламмыттар. Күн-дьыл ааһан истэҕин аайы тренер дьоҕурдаах, толоругас иитиллээччитигэр эрэлэ күүһүрэн испит. Ситиһиилэр өр күүттэрбэтэхтэрэ. 2019 с. Аммаҕа Саха сирин норуоттарын VII Спортивнай оонньууларыгар Артур Бурцев кэнниттэн иккис бириистээх миэстэлэри ылаттаабыта. 2022 с. Бороҕоҥҥо VIII Оонньууларыгар 42 км классическай марафоҥҥа чөмпүйүөннээбитэ, 10 000 м үһүс буолбута.
Марафону сүүрүүлэргэ “карьерата” бэккэ саҕаламмыта. Нууччалыы быһааран эттэххэ, “Аппетита дьарыктанан истэҕин аайы кэлэн испит”. 100 км сүүрүүлэргэ холоммута уонна дойду киин куораттарыгар күрэхтэһэн түөрт төгүл маастар нуорматын толортообута. Хас биирдии килэмиэтири 6.55 мүнүүтэнэн кэлитэлээбитэ. Өр сылларга буола илик көрдөрүү ситиһиллибитэ. Сүүрэр уопуттарынан үллэстибиттэрэ. Өр тохтобул кэнниттэн марафону сүүрүөн баҕалаахтарга көнө суол арыллыбыта. Роман Алексеев Россия маастарынан буолла. Тренерин кытта дьарыктаналларын таһынан Моедо тренер буоларыгар, тренер идэтин баһылыырыгар эмиэ үлэлииллэр. Быйыл сууккаҕа аан бастаан хаһыа да буолан холоннулар. Өймөкөөҥҥө “Тымныы эргимтэтин” марафонугар кытыннылар. Александр 50 км “экстремальнай марафоҥҥа” бастаата. “Психологическай” өттүнэн уйулҕатын күүһүрдүбүтэ. Санаата бөҕөргөөбүтэ эрээри, суукканы сүүрэр былаана суоҕун үрдүнэн, тренерэ Василий Афанасьевич иитиллээччитин кыаҕар эрэнэн, итэҕэйэн, тылыгар киллэрбит. Чопчу сыаллаах-соруктаах буолан, марафонунан күүскэ дьарыктанан эрэр буолан сөбүлэспит. Олунньу ыйтан Россия чемпионатыгар бэлэмнэниилэрин саҕалаабыттар. Үлэлээбитинэн барбыттар. Ол туспа кэпсээн.
Москваҕа эрдэ, муус устарга тиийбиттэр. 24 чаас устата сүүрэргэ кичэллээх бэлэми ааспыт 100 км спорт маастара Александр Моедо, сууккатааҕы сүүрүүгэ “Россия Кубога-2024” кыайыылааҕа (259 км) Михаил Апросимов, иккис миэстэлэммит Полина Слободчикова (249 км), иккиэн “международнигы” толорбут ультрамарафонецтар, барыта сэттиэ буоланнар Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибиттэр.
Стадиону тула 713 эргийии!
Сууккаҕа сүүрүү күрэхтэһиитэ ыам ыйын 1-2 күннэригэр “Первомайскай” стадион иһигэр күнүс 12 чааска саҕаламмыт. Дойду сүүрбэ регионнарыттан 96 кыттааччы, ол иһигэр, 61 эр дьон, 35 дьахталлар стаартаабыттар. Итиччэ элбэх киһи кыттыыны ыла илигэ үһү. Ким-хайдах туруктааҕын, баран иһэрин “хонтуруоллуурга, аһатарга үчүгэй” дииллэр. Александр 260 км барарга былааннаах эбит. “Төбөбөр баара - ол кылаабынай” диэн этэр. Итинник сыалы-соругу туруорунарга кытаанах санаата, хараахтара быһаарбыт.
Суукканы 12-лии чааһынан, икки чааска араарбыт. 150-лыы км бардахха “нормальнай”, рекордка да үлэлиэххэ сөп диэн. Итинник былааны, биллэн турар, этин-хаанын туруга эппиэттэһэр, үчүгэй буолан ылыннаҕа. Ол да курдук буолан испит. Түүн атахтара чэпчээннэр, “көтө сылдьардыы” санаммыт. Санаатын хоту үчүгэйдик сүүрбүт. Мэлдьитин сиэри-туому тутуһа, “Үрүҥ Аар-Тойонтон көрдөһө сылдьарын” иһин, “Үрдүк Айыыларым көмөлөстүлэр” диэн быһаарар. Тренерэ Василий Афанасьевич хас кэлэн аастаҕын аайы, сүбэлиир, балаһыанньаны этэн, билиһиннэрэн иһэр. “Тэтимҥин эбэн биэр”, эбэтэр, “Бытаар” диир. Инньэ гынан, утарсааччыларын сититэлиир, унньуктаах уһун сүүрүү суолугар күүстээх утарсааччыларыныын киирсэргэ саппаас оҥорорго турууласпыт. Сүүрэр тэтимэ 4.50 - 5.00 икки ардынан. “Отрыв” оҥорон баран ол былааннаммыт тэтимигэр киирбит.
Сүүрүөн иннинэ бульон, ристээх эт курдук көннөрү аһы аһаабыт. Сүүрээри туран, спортивнай геллэри сиэбит. Киэһээҥҥи аһылыгар макарон, бэйэлэрэ эти эрийэннэр фрикаделька оҥорбуттар. Фрикаделька эриллибит буолан киһиэхэ үргэнник ыстанар уонна ыйыстар диэбит курдук. Диетаны, режими булгуччу тутуһар үгэстээх. “Привычката” оннук.
Сүүрэн иһэн, маҥнай утаа, бэйэтин уолаттарын кытта хам-түм “дьыала сүнньүнэн” кэпсэтэллэрэ. Онтон, түүнүн атын дьон кэлэн кэпсэтэ сатаабыттар. Кэлин, бэйэтин санаатыгар саба куустаран, кэпсэтэр баҕата сүппүт.
Суукканы быһа сүүрэ иһэр киһи саныыра элбэх буоллаҕа. Спорка “карьерата” бүтүннүүтэ кэлэн ааспыт. Олоххо көрсүтэлиир ыарахаттары, сборга уһуннук сылдьан дьиэ-кэргэнин ахтылҕана, хааллартаан барбытын эҥин. Бачча оҥостон, дьарыктанан кэлэн баран хайаан да сүүрүөхтээҕин, туруоруммут сыалын-соругун толоруохтааҕын, Саха сирин дьоно-сэргэтэ ыалдьа олорорун, Саха сирин ааттатыахтаах “мотивация” баара эрэли үөскэппиттэр.
Стадиоҥҥа сахалар бааллара, тренерин кыһамньытынан стадиоҥҥа сахалыы ырыалар дьиэрэйэллэрэ сүргэни көтөхпүттэр. Оннук, ханнык баҕарар киһи бэйэтин сөбүлүүр музыкатын сакаастыыра көҥүллэммит. Стадион барыта истэ, өйүү олорор.
Сүүрэн иһэр киһи уута кэлбэт. Төттөрүтүн, сэргэхтик, өссө түргэнник сүүрбүт. Ол бэйэтигэр хайдах эрэ соһуччу буолбут. Ону “таҥараларым, Үрүҥ Аар Тойон, өбүгэлэрим көмөлөстүлэр быһыылаах” диир. Тоҕо диэтэххэ, ханна да сырыттар, наар сирин аһата, көрдөһө, ааттаһа, махтана сылдьар үгэстээх эбит. Билигин, “реабилитациятын” кэнниттэн, арыый сололонноҕуна айылҕатыгар тахсан махтанар санаалаах. Оннук, “киһи бэйэтигэр эрэллээх, итэҕэллээх буолуохтаах. Ол көмөлөһөр” диэн бүк эрэнэр. Стадион таһыгар кытыыга туалеттар тураллар. Сылбырҕатык туһаналлар.
Чаас курдук сүүрэн баран, атаҕа сүүрэн иһэн “нагрузкаламмыт”. Атаҕын инники былчыҥнара хам тутан кэбиспиттэр. Сүүрэр тэтимэ түһэ сылдьыбыт. Тулуйбут. 260 км аһаран, “международнигын” нормативын толорон баран тохтуур санаалааҕын тренерэ Василий Спиридонов “6.0 да бардаххына рекорд оҥороҕун!” диэн хаһыытыырын истэн, тохтооботох, салгыы сүүрэ турбут.
Рекорга баран иһэрин билэннэр, стадион дьоно бары Александр Моедоны өйөөннөр, ыалдьыбыттар. Хас биирдии эргиири кэлэн аастаҕын аайы “Александр, Александр, держись!”, “Мы с тобой!” диэн хаһыылара оргуйа олорбут. Оннооҕор судьуйалар тренерин Василий Спиридоновы сүүрэр суолга киирэрин, тэҥҥэ сүүрсэрин көҥүллээбиттэр. Суруналыыстар, кэрэспэндиэннэр бөҕөтө кэлбиттэр, киинэҕэ-хаартыскаҕа быыстала суох түһэртээбиттэр. Сүүрэн бүтээтин кытта “буруолуу” сылдьар чөмпүйүөнү, рекордсмены эккирэтэ сылдьыбыттар.
Ити курдук, Россия сууккатааҕы сүүрүүгэ чемпионатыгар Саха сирин сүүрүгэ-быһыйа Александр Моедо Москва “Первомайскай” стадионун 713 эргийдэ, 285 км 210 м көрдөрүүлээх бастаата. 20 сыл турбут Россия рекордун тупсарда! Ильдар Камалетдинов (Москва) стадиону 700 эргийэн, 280 км 230 м түмүктээн, иккис; Дмитрий Климов (Карелия) 687 стадиону эргийэн, 275 км 40 м түмүктээн, үһүс бириистээх миэстэлэннилэр.
Саха сириттэн Роман Саввин ахсыс (246 км), Юрий Михайлов 16-с (226 км), Павел Васильев 19-с (224 км), Артем Артемьев 22-с (221 км), Андрей Филиппов 23-с (221 км), Егор Иовлев 24-с (220 км), Чиккэс Сарыал 27-с (203 км), Эдуард Божедонов 33-с (171 км), Александр Гаврильев 37-с (157 км), Роман Щетников 47-с (136 км), Петр Захаров 55-с (116 км) буолуталаатылар.
Суукка устата тохтоло суох сүүрүү курдук олус ыарахан спорт көрүҥэр эр, хорсун санаалаахтар, бэйэлэрин кыахтарыгар толору эрэнэр, тулуурдаах дьон эрэ кытталлар. Онтон, Россия чөмпүйүөн үрдүк аатын ылыы, өссө аһары баран, дойду рекордун олохтооһун уһулуччулаах ситиһии, Улахан Кыайыы!
Урукку рекорд 3 км тупсарылынна. Күүстээх сүүрүктэрбит Полина Слободчикова бүтэһик 22 чааска диэри бастаан иһэн, атаҕын эчэйиитэ бэргээн, ситтэрбит. Роман Саввин, Марина Терентьева маастар нуорматын, Дьулус Елисеевтээх, барыта аҕыс киһи маастарга кандидаты толорбуттар. Ситиһии үчүгэй. Сыал-сорук ситиһиллибит. Константин Драгунов марафоҥҥа холонон, маастар нуорматыгар 36 сөк тиийбэтэх. Роман Алексеев тымныйа сылдьар буолан туораабыт. Маастарга чугас уолаттары кытта үлэ салҕанар.
Александр Моедоны уонна тренерин Василий Афанасьевич Спиридоновы, өрөспүүбүлүкэни соргулаахтык ааттаппыт хамаанда быһыйдарын эҕэрдэлиибит!
Чугастааҕы сыал-сорук
Бүгүҥҥү туругунан Александр Моедо Россия күүстээх уонна бастыҥ ультрамарафонеһа. Дьокуускайга сүүмэрдэммит хамаанданы бэлэмниир Кииҥҥэ Этин-хаанын чөлүгэр түһэрэр “реабилитацияны” ааһа сылдьар. Сыыйа дьарыгын салгыаҕа. Күһүн Россия Кубогар “международнигын” бигэргэтэргэ сүүрүөҕэ. Хааччахтыыр “Санкция” тохтотулуннаҕына аан дойду чемпионатыгар кыттыыны ылыаҕа.
Киэн туттар быһыйбытыгар “Үрүҥ Айыылара” көмөлөһө турдуннар!
Баһылай Посельскай
