үрдүк тэрээһиннээхтик, бырааһынньыктыы быһыыга-майгыга буолан аастылар. Өрөбүлгэ, сааскы чаҕылхай күн сылаастык угуттаан, арҕааттан үрэр тыалы билиннэрбэтэ. Итии чэй, кофе, шашлык, тушонкалаах гречка хааһы тотоойу минньигэс дыргыл сыттара, эрчимнээх музыка, ырыа-тойук ыраас, көй салгыҥҥа кутулуннулар. Дьокуускай куорат 202 түөлбэтин аннынааҕы боротуокаҕа спортивнай көстүүмнээх бэрт элбэх киһи, ол иһигэр, күрэхтэһии 500-кэ кыттыылаахтара, оҕолор, аҕам саастаах хайыһардьыттар өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан муһуннулар.
Бочуоттаах күндү ыалдьыттар, Россия спордун үтүөлээх маастардара, Олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөнэ, аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, Никита Крюков, олимпийскай оонньуулар уонна аан дойду үрүҥ көмүс призера Александр Бессмертных түһүлгэни киэргэттилэр. Үөрүү-көтүү көҕүлүттэн тутулунна, сүргэ көтөҕүлүннэ!
Тулуурдаахтар көрүҥнэрэ
Үбүлүөйдээх дьаһал үөрүүлээхтик аһыллыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анатолий Семенов, спорт миниистирэ Леонид Спиридонов, Ил Түмэн физическэй культураҕа уонна спорка Сис Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Георгий Балакшин, өрөспүүбүлүкэ хайыһар спордугар Федерациятын бэрэссэдээтэлэ Михаил Иванов эҕэрдэ тыллары эттилэр, наҕараадалары туттардылар. Наҕараадаламмыттар ортолоругар тренер Петр Лукачевскай, Яков Попов, спорт бэтэрээннэрэ Клавдия Шелковникова, Римма Костромина, Сардаана Евсеева, физкультура учууталлара Уус-Майа Эдьээниттэн Октябрина Винокурова, Тулагыттан Светлана Захарова бааллар; Россия хайыһарга Федерациятын президенэ Елена Вяльбе Махтал суруктарын Семен Черноградскай, Альберт Трофимов, Анастасия Михайлова, Василий Тарскай, Степан Адамов, Николай Захаров, Василиса Слепцова туттулар.
Лоп-курдук, сүүс сыллааҕыта, 1926 сыл муус устар 4 күнүгэр “Күөх Хонууга” 19 кыттааччылаах Саха АССР хайыһарга бастакы күрэхтэһиитэ ыытыллыбытыгар кыайыылааҕынан байыаннай оскуола курсана Габышев бастаабытыттан хайыһар спордун историята саҕаламмыта; онтон ыла тэнийэн, күүһүрэн-кыаҕыран, бүгүн Алдаҥҥа олимпийскай солбук спортоскуолата тэриллибитэ, дойду сүүмэрдэммит хамаандата эрчиллэр таһымнаах хайыһар Киинэ үлэлиирэ, Белоруссия, Кытай уо.д.а. омук дойдулар хайыһардьыттара кэлэн дьарыктаналлара бэлиэтэннэ.
Россия аатырбыт хайыһардьыта Никита Крюков бэйэтин эҕэрдэтигэр туһаайыытыттан: “Сегодня для всех нас очень важный день. Кто впервые выйдет на старт, опытные ветераны. Всем хочу скахать, что самое главне, это не победа, а преодоление себя. И сегодня, несмотря на то, как сегодня тяжело сложится гонка, преодолевайте себя, станьте сильнее. Потому что от этого труда зависит ваше будущее. И то, как вы будете преодолеть себя, будут зависеть ваши следующие шаги. Мне в моей жизни некоторые старты давались легко, но также было много тяжелых стартов и финишов, и даже где-то хотелось все закончить и бросить. Но я не сдавался и шел дальше. Желаю вам также преодолеть себя, становиться сильнее. Потому что в каждом из вас внутри есть тот резерв, который возможно вы еще не раскрыли. Становитесь сильнее и у вас получится. Я в вас верю!”.
Александр Бессмертных: “Спасибо правительству, что у вас есть Алдан, первый снег и последний снег. Подавайте пример, наслаждайтесь погодой, будем радоваться вместе!”.
Олимпиецтары кытта
Бэйэтин кэмигэр өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ, күрэхтэһии сүрүн судьуйата Альберт Трофимов күрэхтэһии программатын билиһиннэрдэ. 500 м сиргэ сүүрүүлэртэн саҕалаан, 1, 3, 5, 10, 15 км уонна 50, 25 км марафоннарга тиийэ стаартар бэрилиннилэр. Уһуйаан оҕолоро, кыра кылаастан саҕалаан оскуола үөрэнээччилэрэ, улахан дьон, аҕам саастаах бэтэрээннэр үлэхтээх кэмнэригэр сүүрбүтүнэн бардылар. Крюков 25 км, Бессмертных 50 км түстүлэр.
Олимпийскай оонньуулар кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс медалистара өрөспүүбүлүкэ күүстээх маастардарын кытта марафоннарга стаартаатылар. Онон, сэҥээрии улахан буолла. Болҕомто биһи уолаттарбыт олимпиецтэри кытта хайдах-туох күрэхтэһэллэригэр туһаайылынна. Марафоҥҥа барбыттар 10 км сири биэстэ эргийэллэр. Чочумча буола-буола аттыбытынан кэлэн ааһаллара, ким хайдах туркутаах иһэрин билэ-көрө турарга үчүгэй буолла. Хас кэлэн аастахтарын аайы, Никита Крюков, Амматтан спорт маастара Никита Шестаков, Александр Бессмертных, Алдантан Михаил Соснин төрдүөн бииргэ тутуһан кэриэтэ сырыттылар.
Марафон бара турдаҕына атын дистанциялар утуу-субуу сүүрүүлэрин түмүктээн истилэр.
Дьол-соргу -соргу кынатыгар уйдаран
VIP салайааччылар бөлөхтөрүгэр өрөспүүбүлүкэ тоҕус төгүллээх чөмпүйүөҥкэтэ, Адаптивнай спорт Киин дириэктэрин солбуйааччы Анастасия Семеновна Михайлова 1 км бастаата:
“Үбүлүөйдээх стаарка хайаан да кыттыахтаахпын диэммин кытынным. Улахан дуоһуйууну ыллым. Хайыһардыырбын ахтыбыппын. Трасса наһаа үчүгэй, хайыһар барар да барар. Хайыһарым ситтэримээри гынар”. Уус-Алдантан ССРС маастарыгар кандидат Римма Семеновна Костромина иккиһинэн түмүктээтэ: “Дистанция кылгас курдук гынан баран, дьарыга суох киһиэхэ ыарахан эбит. Ол эрээри, урукку эдэр сааспын санааммын астына, долгуйа, бу үлүгэр үчүгэй сибиэһэй салгыҥҥа, оҕолорго холобур көрдөрөөрү сүүрдүм. Трасса үчүгэй, олох олимпийскай трасса курдук. Наһаа үчүгэйдик оҥорбуттар. Үөһэттэн көрдөххө киһи ытыһын курдук барыта көстөр. Наһаа интэриэһинэй”.
Кэргэнэ, сэбиэскэ-партийнай үлэһит, хайыһарга маастарга кандидат, өрөспүүбүлүкэ элбэх төгүллээх чөмпүйүөнэ, дэгиттэр мас-тимир ууһа, Николай Николаевич Костроминныын кыһыл көмүс сыбаайбаларын бэлиэтииллэр: “Этэргэ диэри, тириибит тэнийиэр диэри, сүүспүт көлөһүнүн тилэхпитигэр, тилэхпит көлөһүнүн сүүспүтүгэр аҕаан, балачча сүүрбүт дьоммут. Саха сирин норуоттарын VI, VII, VIII Спартакиадаларын кыайыылаахтара, призердара буолабыт. Мин наар бастакы этаапка сүүрэр кыдьыктаах этим. 1972-1982 сс. уон сыл устата биир да киһи көхсүн көрбөккө кэлбитим. Билигин саныыбын ээ, билиҥҥи курдук “спринт” баара эбитэ буоллар диэн, оччоҕо балачча үчүгэйдик сүүрүөхпүт эбитэ буолуо. Кэргэним “Урожай”, “Спартак” обществолар, уонна ити эппитим курдук үс спартакиадалар кыайыылааҕа. Орто үөрэх кыһаларыгар Дальнай Восток чөмпүйүөҥкэтэ. Оҕолорбут бэйэбитин утумнааннар эмиэ хайыһарынан дьарыктаммыттара. 2010 с. кыыспыт Римма Костромина Новосибирскай уобалас хайыһардьыттарын кыайталаан Россия спордун маастарын нуорматын толорбута. Уолбут Николай ыччаттарга өрөспүүббүлүкэ уонна Дальнай Восток элбэх төгүллээх чөмпүйүөнэ, призера. 1989 с. иккиэн бииргэ төрөөбүттэрэ. Игирэлэр. Бэйэбит ааппытын биэрбиппит. Ааппытын салҕаан ааттаппыттарыгар улаханнык үөрэбит. Бу биһиги таптыыр спорпут улахан бырааһынньыга. 100 сыллаах үбүлүөйэ, ити эттэххэ кылгас курдук гунан баран, 100 сыл диэн сүрдээх уһун кэм. Бу тухары төһөлөөх элбэх киһи доруобуйатын көннөрөн, бэйэтин кыаҕынан хатыһан спорка үрдүк ситиһиилэри ситиспитэ буолуой. Саха сирин уонна бэйэлэрин оройуоннарын аатын төһөлөөх ааттаппыттара буолуой. Ону ити биһиги үөлээннээхтэрбит сүүрэ сылдьаллара улаханнык үөрдэр. Биһи хос сиэннээхпит. Эбээбит, хос эбээбит ретро-забегка иккис миэстэ буолбутунан эҕэрдэлиибит!”.
Бүлүү физкультураҕа-спорка управлениетын начальнига Степан Семенович Федоров дьиэ-кэргэнинээн кэлэн кытыннылар. Бүтүн Россиятааҕы тыа сирин “Спортивнай дьиэ-кэргэн” кыайыылаахтара, аҕа баһылык “Ретро-забегка” үһүс бириистээх миэстэҕэ тигистэ: “Эргэ, 50-60 сыллардааха аҕам сүүрэ сылдьыбыт мас хайыһарынан сүүрдүм. Биһи дьиэ-кэргэнинэн хайыһардыырбытын сөбүлүүбүт. Ол иһин кэргэмминээн Галина Егоровналыын уолбутун илдьэ кэлэ сылдьабыт. Уолбут Илья кыра эрдэҕиттэн хайыһардыыр, маастарга кандидат, өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ, 18 саастаах уолаттарга бастаата”.
Ссалайааччылар “Вип-бөлөхтөрүгэр” спорка солбугу бэлэмниир Олимпийскай солбук Киинин дириэктэрэ, стайерскай дистанцияларга өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ Александр Николаевич Бугаев бэркэ хайыһардыырын көрдөрдө, бастаата: “Хайыһар, спорт бырааһынньыгар сүүрүүбүн үчүгэйдик түмүктээтим. Хайыһар сырылаччы халтарыйан барар. Астынабын, хайыһарга тура сатыыбын, чөл олоххо тардыһыҥ, физкультуранан дьарыктаныҥ, чэбдигириҥ!”.
Оҕо уһуйаанын инструктора Грианна Григорьевна Кириллина “Ретро-сүүрүүгэ” бастаата: “Иккис кылаастан хайыһардыыбын. Аҕам Григорий Константинович Дьячковскай үтүөлээх тренер этэ, кини дьарыктаабыта. Трасса үчүгэй дик оҥоһуллубут. “Коньковай”, “классика” суоллара бааллар. Хайыһарым мааһа да суох буоллар, барар. Көрөөччү да, кыттаачы да элбэх, күрэхтэһии тыына наһаа үчүгэй, үөрэ-көтө сылдьаҕын. Дьиҥнээх бырааһынньык. Хайыһар сайдыбыта 100 сылыгар кыайыы үс бүк үөрүүлээх!”.
Уруккута сэбиэскэ-партийнай үлэһит, ыччат бас-көс салайааччыта, “Сэргэлээх уоттарын” чаҕылхай үҥкүүһүтэ, Эдьигээнтэн төрүттээх-уустаах Юрий Антонович Михайлов күрэхтэһиилэргэ кыттыбыт түөскэ кэтиллэр нүөмэрдэрин, хайыһар бэргэһэлэрин өрөһөлүү тута сылдьар. Туут хайыһарынан сүүрэн кэлэн сэҥээриини үөскэттэ, анал бириис хаһаайынан буолла: “Хайыһар спорда туут хайыһартан саҕаланнаҕа дии. Кэтит туут хайыһарынан тоҥуу хаарга сылдьаргар, бултуурга, балыктыырга олус табыгастаах. Мин бэйэбин өйдүөхпүттэн биһиги дьиэбит тэлгэһэтин күрдьүгэр маннык кэтит хайыһар анньыллан турар буолааччы. Аҕам булчут буолбатах этэ эрээри, куобах туһаҕын көрө барарыгар кэтэр этэ. Эһэм буоллаҕына дьиҥнээх кадровай булчут буолан хайалары сыыйара. Кинилэр хайыһардара тииттэн иэҕэн оҥоһуллубут хайыһар буолара. Инньэ гынан оҕо эрдэхпиттэн хайыһар диэн надалаах көрүҥ эбит диэн, кыра эрдэхпиттэн хаамабын. Хаһан даҕаны спорт курдук сүүрбэтэх киһибин. “Лыжня России” тэриллиэҕиттэн 21-с төгүлбүн бу тууппунан кытынным. 77-с хаарбын уулларан эрэбин. Бу кэлин бэйэм ылбыт аныгы оҥоһуулаах хайыһарым. Кытаатыҥ, хайыһардааҥ!”.
Олохторун хайыһар спордугар анаабыт дьон бааллар. Номоххо киирбит аатырбыт хайыһардьыт, ССРС спордун маастара Семен Ильич Черноградскай; биатлоҥҥа Россия чөмпүйүөҥкэтэ, Россия спордун маастара Надежда Елисеева тренерин, аҕатын, маастарга кандидат Егор Дмитриевиһы кытта кэлэн көрө сылдьаллар.
Быйыл 85 сааһын туолар өрөспүүбүлүкэ күүстээх хайыһардьыта Николай Васильевич Захаров хайыһардьыт кыыһынаан, өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөҥкэтэ, ССРС маастарыгар кандидат Александра Николаевналыын кэлбиттэр: “Хайыһардаабытым 70 сыл буолла. Аҕам хатыҥынан хайыһар оҥорон биэриэҕиттэн, хайыһар үрдүттэн түспэппин. Хайыһарбын кытта хоонньоһо утуйабын. Былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри тыа сиригэр хайыһар суола дыргыйара саныахха үчүгэй. “Чысхаан” хайыһар кулууп салайааччыта Екатерина Семеновна Никитина көҕүлээһининэн аан дойдуга иккитэ күрэхтэстим, биирдэ чөмпүйүөн, бииригэр үһүс миэстэ буолан сылдьабын. Сыал-сорук улахан, аны да Аан дойду стаардыгар турар баҕалаахпын. Соргум, дьолум буолуо этэ. Киһи сыаллаах-соруктаах буолуохтаах. Өссө төгүл аан дойду диэки!”.
Ааттарын-суолларын түһэн биэрбэтилэр
Олимпийскай оонньуулар, аан дойду хайыһарын суолларын үрүҥ көмүс призера Александр Андреевич Бессмертных 50 км үһүс бириистээх миэстэлэннэ. Сүүрэн кэлээт санаатын кытта үллэһиннэ:
“Приходится постоянно держать себя в спортивной форме. Все отлично, трасса классная, погода классная, все супер! Особенно что понравилось, везде усиленно работать, толкаться палками надо. Негде отдохнуть. Чтобы лыжи сами ехали, приходится постоянно толкать и толкать. Погода сегодня просто шепчет. В одну строну по ветру, в другую сторону против ветра. Так что, вообще классно! Якутские мастера сегодня бежали отлично. Мы с Никитой не смогли их догнать. Они убежали от нас, нас ждать не стали. Стараемся поддерживать себя постоянно, чтобы жир не копился и не рос. Принимаем участие в марафонах, радуем людей, которые бегут с нами на лыжне. Кого-то подбадриваем, кого-то еще больше подбадриваем, и людям приятно, что мы находимся рядом с ними, бежим. Кто-то нас подгоняет. Все занимайтесь спортом, будьте здоровыми. Спорт, это в самом деле, продлевание жизни. У вас есть где покататься на лыжах, есть где погулять. Живите активно и будьте здоровы!
50 км марафоҥҥа өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ, Амма ыччата, спорт маастара Никита Шестаков бастаата: “Трассаны оҥорууга күүскэ ылсан үлэлээбиттэр. быт биллибэт этэ. Бу күннэргэ күүстээхтик үлэлээбиттэр. 1 ч 45 мүн. Күүстээх үлэ көстөр. Уруккулар 1 ч 50 мин. Рабочай трасса. Амматтан, төр, УОР киирэн , СВФУ, армияҕа сулуупсалыы сылдьабын. Новосибирск. Воздушнкосмические силы. Анат Аф Артемьев 9 с сыһыарбыта. ДВ 2 төг призера, чемп ВС РФ кыайбытым, Бүтүн Росс кыайбытым. 21 с см толорбутум. Алта сыл ааста. Хайыһар сайдыы көстөр, ыҥырыам этэ. Кылгас сезоннаахпыт. Доруоюай, чэгиэн буолуҥ! Дьарыктанабын.
Алданнааҕы хайыһар оскуолатын дириэктэрэ Михаил Сергеевич Чугунов күрэхтэһии тэрийээччитэ, куоталаһыы хаамыытын сырдатта, көрөөччүлэр болҕомтолорун тарта: “Бэлэмнэнии эрдэ барбыта, үс ый инниттэн үөрэтэн. 202 түөлбэ элбэх киһиэхэ табыгастаах диэммит оҥордубут. “Водоканал” ген.дириэктэрэ Анатолий Андреевич Кырджагасов көмөлөстө. Төхтүрдээҕи “Горнолыжнай комплекс”, Предпринимательство Министиэристибэтэ “Ратрак” массыынатынан трассаны оҥордубут. Тэрилтэлэр күүс-көмө буоллулар. Олимпиецтар үчүгэйдик кытыннылар уонна маастар-кылаастары ыытаннар, хайыһар спордугар чахчы бэриниилээхтэрин, таптыылларын көрдөрдүлэр. Хаартыска бөҕөҕө түстүлэр, автографтарын биэрдилэр. Дьокуускайга куоракка элбэх трасса баар буолуон наада. Мархаҕа, “Саталга”, “Күөх Хонууга”, “Сайсарыга”, “Хатыҥ Үрэххэ”, “202 түөлбэҕэ”. Маннык тэрээһиннэр сайда туруохтара. Тэнийэн истин!”.
Хайыһар спорда сайдыбыта үбүлүөйдээх 100 сылыгар анаммыт күрэхтэһии үгүс үтүө өйдөбүллэри хаалларда.
Баһылай Посельскай
