Олортон биирдэстэринэн, оҕунан ытыыга Федерация Кубогар Сахабыт сирин 80-ча күүстээх мэндэ даллайааччылара «Дохсун» спорткомплексыгар түмсэннэр ким ордук кыраҕы харахтааҕын, кытаанах тарбахтааҕын быһаарыстылар. Саҥа Дьыл иннинэ аҕай талыллыбыт федерация саҥа салалтата күрэхтэһиини баһылаан-көһүлээн тэрийдэ. Күрэхтэһиин үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытыгар күрэхтэһии кыттыылаахтарын Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Анатолий Николаевич Тимофеев хаамтаран киллэрдэ. Федерация саҥа президиэнэ, бэйэтин кэмигэр оҕунан ытыыга өрөспүүбүлүкэ рекордсмена, ССРС спордун маастара Нина Васильевна Шарина эҕэрдэтин тиэртэ, күрэхтэһиини аһыллыбытынан биллэрдэ.
Ыччаттарга ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чөмпүйүөнэ, «Спартак» ДСО Киин Сэбиэтин чөмпүйүөнэ, ССРС спордун маастара Владимир Николаевич Слепцов үүлүөйдээх 60 сааһынан эҕэрдэлэри тутта. Ааспыт үйэ 70-80 сылларын биллиилээх охчута махталын биллэрдэ, ситиһиилэри баҕарда. Саха эстрадатын сулуһа Саина истиҥ ырыатынан күндүлээтэ.
Федерация толорооччу дириэктэрэ Павел Вячеславович Карпов инники өттүгэр ханнык күрэхтэһиилэр баалларын билиһиннэрдэ. Лондоннааҕы Олимпийскай оонньуулар кыттыылааҕа, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Кристина Тимофеева сүрүн судьуйанан, Лондоннааҕы Паралимпиада боруонса призера, спорт үтүөлээх маастара Степанида Артахинова сүрүн сэкэрэтээринэн үлэлээтилэр.
Классическай уонна блочнай охтор уратылара
Оҕунан ытыы спорт дьикти, сиэдэрэй, уйулҕа уйгуурар көрүҥэ. Туналы маҥан көстүүм, омук ох саата, оноҕостор, толору экипировка – охчуту ураты көстүүлээх оҥороллор. Тас көстүүтүн сэргэ, ис хоһоонунан спортсмены иитэр-өйдөтөр, эти-сиини сайыннарар, бэрээдэккэ, тулалыыр эйгэҕэ үтүө санааланыыга ыҥырар-угуйар суолталаах, өрүттээх. Ол да иһин буоллаҕа буолуо, оҕунан ытыынан дьарыктанааччылар үрдүк культуралаахтар, олоххо боччумнаахтар. Майгыларынан холкулар, буолуталыыр түгэннэри ырытан, сыаналаан баран быһаараллар. Оҕунан ытыынан дьарыктанан тус олохторугар үчүгэй өттүнэн туһаммыттар элбэхтэр.
ССРС икки ох көрүҥэр маастара, үтүөлээх тренер Владимир Иванович Алексеев уонна ССРС спорлун маастара, тренер Сергей Майоров этэллэринэн, икки ох саа көрүҥнэрэ улахан уратылардаахтар.
Классическай ох олимпийскай көрүҥ буолан уустуктардаах. Кирсин тардан истэҕин аайы ыараан иһэр. Бэйэҥ кыҥыыр сиргэр аҕалыаххар диэри өссө ыараан иһэр. Өссө тардан баран тутан турарын баар онно. Өсөһүөххүн наада. Уонна классикаҕа тарбахха кэтиллэр «напальчик” эрэ баар, ону тарбаххынан тардан тураҥҥын, бэйэҥ хайдах ытаргыттан элбэҕи билэр. Аҥардас кириһи ыытыыгар уһун элбэх дьарык эрэйиллэр. Кирискин хайдах ытаргыттан, оно5ос арааһынайдаан көтөр. Дьэ, ол иһин, оҕо эрдэххиттэн дьарыктанаҥҥын, үөрүйэх ылыныаххын наада. Тренердэ этэллэринэн, сүүрбэччэ оҕоттон, биир-икки үчүгэйдик ытар оҕо тахсар. Ситиһии улахан үлэттэн, өр дьарыктаннаххына кэлэр.
Онтон, блочнай ох оптикалаах, саанан ытар курдук, онон көрөн сыалгын ытаҕын. Итиэннэ, кнопкалаах, чыыбыстаах. Блочнайга буоллаҕына, бастакы тардыытын кыайдаххына, кыҥыырын саҕана, кирси бүтэһигэр диэри тартахха, чэпчээн хаалар. Онон, киһи холкутук турар. Инньэ гынан, блочнай оҕунан хойутаан да бараҥҥын дьарыктаныаххын сөп. Классикатааҕар судургу. Ол да иһин сааһыра барбыт дьоҥҥо табыгастаах. Блочнай ох омуктар бултуур тэриллэрэ. Булка анаммыт, ону спорка көһөрбүттэр. Олимпиадаҕа киллэрэ сатыыллар да кыаллыбат.
Биһиги Сахабыт сиригэр икки ох көрүҥнэринэн дьарыктаналлар.
Аан дойду таһымнаах көрдөрүүлэр да бааллар.
Тулуурдаахтар инники күөҥҥэ
2016 сыл түмүгүнэн рейтинговай буолан сыл устата үчүгэй көрдөрүүлэри ситиспиттэр күрэхтэстилэр. Маҥнай утаа, барыллааһын ытыыларга, «классиктар” уонна “блочниктар” хардарыта, бэйэлэрин бөлөхтөрүгэр бука бары кэккэлэһэ туран, оноҕосторун төлүтэ тардыталаан, ытан сыыйылыннаран истилэр. Үчүгэй көрдөрүүлэрдээхтэр, икки өттүттэн 16 ытааччылар хааланнар, финал 1/16, онтон, финал 1/8 ахсыа, онтон эмиэ көҕүрээн финал 1/4 диэри төрдүө хааланнар салгыы күрэхтэһэн истилэр. Классическай уонна блочнай оҕунан ытыыларга дьахталлар, эр дьон түөрт бөлөҕүнэн күрэхтэстилэр. Ол элбэ ытааччылартан, чопчу иккиэ буолан күрэхтэһэллэр. Кэккэлэһэ турар утарсааччыларын кыайдахтарына салгыы баран иһэллэр. Оннук тононон-тононон, үһүс миэстэлэри уонна бастакы миэстэлэри былдьаһаллар. Очколара тэҥнэстэҕинэ, кыайыылаах «перестрелка» диэн хаттаан ытыыларга быһаарыллар. Классическай оххо үстүү оноҕос таһаарыылаах түөрт серияҕа ким алта очкону урут ылбыт, холобур, 2:0, 2:2. 4:2, 6:2; онтон, блочнай оххо үстүү оноҕоһунан ытыыга биэс серияҕа ытыыларга ким элбэх очкону хомуйбут ол кыайыыны ситиһэр.
Өрөспүүбүлүкэҕэ үчүгэйдик биллэр, Сахаларын сирин омук дойдуларыгар тиийэ дорҕоонноохтук ааттаппыт маастардар бааллар. Классическай оххо «Урожай» Киин Сэбиэтин чөмпүйүөнкэтэ, РСФСР сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ, ССРС спордун маастара Марианна Сергеева; өрөспүүбүлүкэ элбэх төгүллээх чөмпүйүөҥкэтэ, Россия ыччаттарын 1994-95 сылларга сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ, ССРС спордун маастара Анна Алексеева-Стасова, Бүтүн Россиятааҕы күрэхтэһиилэр кыайыылааҕа Саина Иванова, Россия ыччаттарын үрүҥ көмүс призера Евдокимова, дьахталларга Россия чемпионатын үрүө көмүс призера Полина Абрамова, ыччаттарга Европа призера Евгения Тимофеева; микска Кристина Тимофееваны кытта Россия чөмпүйүөнэ, Россия ыччаттарын сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ Айаал Федоров, хамаанданан күрэхтэһиигэ Россия үс төгүллээх кыайыылааҕа Яков Татаринов, Манчаары оонньууларын чөмпүйүөнэ Ньургустаан Федотов, Россия ыччаттарын чөмпүйүөнэ Павел Алексеев-Стасов, спорт маастардара Сергей Майоров, Петр Андросов уо.д.а., онтон, блочнай оххо, аан дойду студеннарын үрүҥ көмүс призера, норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара Михаил Филатов, Россия призера Асим Павлов уо.д.а. бааллар. Атах оонньуутун биир биллиилээх маастара, блочнай оххо маастарга кандидат Герман Терютин Михаил Филатовы кытта кэккэлэһэ туран ытыыларга рекорднай көрдөрүүлэрдээх олус бэркэ саҕалаан баран, бүтэһик ытыыларыгар кэдэйэн биэрэн, туораан хаалла.
Түмүккэ, күүстээх маастардар ааттарын-суолларын түһэн биэрбэтилэр.
«Классикаҕа» Павел Алексеев-Стасов (Хаҥалас), Илья Варламов (Горнай), Ньургустаан Федотов (Дьокуускай), Сайыына Иванова (Горнай), Анна Алексеева-Стасова (Хаҥалас), Евгения Тимофеева (Дьокуускай); «Блочнайга» Асим Павлов (Дьокуускай), Павел Мартынов (Хаҥалас), Михаил Филатов (Чурапчы), Оксана Черемкина (Чурапчы), Валентина Павлова (Дьокуускай), Надежда Мурзина (Дьокуускай), туһааннаҕынан, бастакы-иккис-үһүс миэстэлэри ылаттаатылар.
Сахабыт сиригэр оҕунан ытыы спорлун төрүттээбит, Саха АССР үтүөлээх тренерэ Павел Михайлович Стасов хаан сиэнэ, кыайыыны ситиспит, билигин ХИФУ физкультура институтугар иккис куурус студена, Россия спордун маастара Павел Алексеев-Стасов санаатын кытта маннык үллэһиннэ:
- Курэхтэьии тэрээһинэ, таһыма улахан. Сүрдээх күүрээннэхтик ааста. Утарсааччыларым үчүгэй бэлэмнээхтэр. Эрийсиилээх киирсиилэр буоллулар. Оҕо эрдэхпиттэн дьарыктаммыт уопутум көмөлөстө. Эһээбиттэн саҕалаан, ийэм, аҕам, дьиэ-кэргэ бүтүннүү ох саанан ытыынан үлүһүйэн дьарыктанабыт. Ол курдук, ох ытыыта мин тус бэйэм олоҕум сиэрэ, олоҕум тутула буолла. Ситиһиилэрим ол сиэринэн бааллар. «Азия оҕолорун» спортивнай оонньууларыгар бастаабытым, Россия ыччаттарыгар миэстэлэспитим, Европаҕа ахсыс буолтум, Манчаарыга Хаҥалас улууһуттан биэс охчуппут бастааннар, ол иһигэр мин эмиэ бастааммын, үөрүүбүт улахан!
Үүнүү-сайдыы суолугар
Оҕунан ытыы спорда тэтимин ылан сайдан иһэр. Ох ытыытын төрүттээбит Чурапчылар, өрө охсон, тренердэр Сергей Майоров, Михаил Филатов хат сөргүтэн эрэллэр. Горнайдар, Дьокуускай куорат көрдөрүүлэрэ куруутун үчүгэй. Манчаары оонньууларыгар киллэриллэн, билигин улуустар үксүлэрэ күүскэ ылсаннар, балаһыанньа тэҥнэһэн эрэрэ үөрдэр. Хоту улуустар сүрдээҕин ылыстылар. Муомалар, Эдьигээннэр, Аллараа Халымалар бааллар уонна Кэбээйиттэн кэлэн үөрэнэн бараллар. Дыгын да оонньууларыгар кыттар ат бөҕө, кус быһый уоланнар утумнаахтык дьарыктанар буоланнар, баһылаатылар. Инньэ гынан, ох саа сир ахсын тэнийэн, географията кэҥиир.
Федерация президиэнэ Нина Шарина бу Федерация Кубогын күрэхтэһиитин тэрийэн ыытыыга Москваттан «Теплотехника” ХЭТ уонна Александр иванович Попов салайааччылаах Попечительскэй Сэбиэт көмөлөспүттэрин, күрэхтэспит спортмсеннар үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрин бэлиэтээтэ. Итиэннэ, үлэ сыалын-соругун билиһиннэрэригэр, Олимпийскай циклга күүскэ уонна систиэмэлээхтик үлэни ыытарга, тренердэргэ, спортмсеннарга семинардары тэрийэн ыытарга, сүүмэрдэммит хамаандаҕа психологическай көмөнү оҥорорго, материальнай базаны күүһүрдүүгэ болҕомтону туһаайарга, рейтинговай күрэхтэһиилэри ыытар сөптөөҕүн туһунан эттэ. Саҥа салалта үлэ сонун сүүрээннэрин киллэрэр баҕалаах, сүрүн үлэни Токиотааҕы Олимпиадаҕа туһаайарга бигэ сорунуулаах.
Баһылай Посельскай
