Россия уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, икки уордьан кавалера, биэс улуустар, уон биир нэһилиэктэр бочуоттаах олохтооҕо, педагогическай билим дуоктара Михаил Дмитриевич Гуляев дьоһун 70 саастар кирбиилэригэр үктэннэ.
Үгүс үлэлэр ыытыллыбыттарын дьон-сэргэ үчүгэйдик билэр. Сүрүннэриттэн ойуччу тутан санаттахха, дойду тыатын сиригэр соҕотох физкультура уонна спорт институтун 1999 с. көҕүлээн, төрүттээн тэрийбитэ күн-бүгүнүгэр диэри сүүһүнэн, тыһыынчанан норуот хаһаайыстыбатын кадрдарын бэлэмнээн таһаартыы турар. Михаил Дмитриевичтыын үбүлүөйдээх сааһынан эҕэрдэлээммит кэпсэтэрбитигэр, буоларын курдук, үлэ, үөрэх, наука, спорт, материальнай база тула сэһэргээтэ.
Ааспыкка эргилиннэххэ
Физкультура учууталыттан саҕалаан, оскуола дириэктэринэн, институт ректорынан үлэлээн, 2003-2016 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Госкомспордун бэрэссэдээтэлинэн уонна миниистиринэн ананан, дойду историятыгар аан бастаан,
В.А. Фетисов бэрэссэдээтэллээх Россия физическэй культураҕа уонна спорка Агенствота Саха сиригэр кэлэн Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын кытта холбоһуктаах көһө сылдьар Коллегията ыытыллыбыта, 2022 сылга диэри стратегическай сайдыы программата бигэргэммитэ; “Триумф”, “Дохсун” спорт Дыбарыастара, улуустарга культурнай-спортивнай комплекстар, стадионнар тутуллубуттара; спорт национальнай көрүҥнэрин сайыннарыы концепцията ылыллыбыта; өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар, оройуоннарыгар практическай көмөнү оҥорор сыаллаах-соруктаах Госкомспорт, Министиэристибэ Күннэрэ хото ыытыллыбыттара; Бырабыыталыстыба солбуйар бэрэссэдээтэлинэн;
2018 с. норуот депутатынан талыллан, Ил Түмэн физическэй культураҕа уонна спорка Сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир сылларыгар, физическэй культура уонна спорт Сокуоннара тахсыбыттара. Аллараа Бэстээххэ сөтүөлүүр бассейннаах, улахан таһымнаах күрэхтэһиилэри ыытар кыамталаах, аныгылыы тренажердардаах аарыма спорт комплекстара Россия спорка Министиэристибэтинэн үбүлэнэн түргэн тэтимнээхтик туттарары ситиспитэ; Депутааттыыр болдьоҕо бүтэн, тус-баҕа санаатынан дойдутугар Чурапчыга тахсыбыта. Бэйэтигэр сөп түбэһэр үлэ дьоҕурдаах салайааччыга тута көстүбүтэ.
Институт үөрэҕин, наукатын эйгэтигэр
Россия спорка Министиэристибэтин бирикээһинэн 2023 сылтан Михаил Гуляев бэйэтэ төрүттээбит Чурапчы Государственнай физическэй культураҕа уонна спорка институтун президенинэн ананан, өтөрдөөҕүтэ солбуйа хаалларбыт “преемнигинээн”, институт ректора Иннокентий Иннокентьевич Готовцевтыын биир сүбэнэн таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Институт үүнүү-сайдыы суолун тутуһар. Быйыл, бу аҕыйах хонуктааҕыта буолан ааспыт ректор быыбарыгар И.И. Готовцев 96 % куолаһы ылан ректорынан хаттаан ананан, үлэ сөптөөхтүк баран иһэрин дьэҥкэ көстүүтэ.
Институт ректора уонна президенэ өйдөһөн, сүбэлэһэн үлэлээһиннэрэ үтүө түмүктэрдээх. Россия 14 физическэй культураҕа уонна спорка үрдүк үөрэхтэрин кыһаларын ортолоругар үрдүк көрдөрүүлэнэннэр үөрэх, наука сайдыытыгар туттуллар былааннаммыт федеральнай үбүлээһини таһынан, 2036 с. диэри 50 мөл. солк. сыл аайы бэриллэр быһаарыы ылылынна. Институт кэскиллээхтик сайдыыта түстэннэ. Ректор И.И. Готовцев кэпсэтиитинэн. Итини таһынан, көҥүл тустууга уонна буулдьанан ытыыга ситиһиилэрдээх аҕыс бөҕөскө уонна үс буулдьанан ытыы студеннарыгар аһылыктарыгар, күрэхтэһиилэргэ, сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ кэлэр-барар айаннарыгар анаан эбии харчы, тустуу уонна буулдьанан ытыы тренердэригэр хамнас көрүлүннэ.
РФ спорка Министиэристибэтин фондатыттан араас дьаһаллары ыытарга үп-харчы көрүллүбүтэ өйөбүл, билинии көстүүтэ. Институт материальнай базатын бөҕөргөтүүгэ былааннаах үлэ барар. Кэккэ баһырхай бырайыактар бааллар. Үөрэтэр-лабораторнай корпус эбии тутуллуоҕа. Сөтүөлүүр бассейн бырайыагын улуус баһылыга С.А. Саргыдаев оҥоттордо. Онон, сотору кэминэн олоххо киллэриллэригэр эрэл санаа баар. Д.П. Коркин аатынан оҕо спортоскуолатын үөрэнээччилэрэ олорор-үөрэнэр корпустара быйыл сайын институт элэктэриичэскэй уоту уонна сылааһы биэрэр станциятыгар холбонуохтара.
Михаил Дмитриевич институкка үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа эппиэтинэстээх. Ыытыллар үлэтэ, хаһан да буоларыныы, далааһыннаах. Институт физкультура учууталларын, тренердэри, оскуола иннинээҕи саастаах оҕолору үөрэтэр испэсэлиистэри; “Олоххо-үлэҕэ куттала суох буолуу төрүттэригэр” (ОБЖ) үөрэтэр, үлэһиттэри иитэн-бэлэмнээн таһаарыы; Учуонай сэбиэтин салайыы, студеннары наукаҕа сыһыарыы, рефераттар, дипломнай үлэлэр, преподавателлэр учуонай истиэпэнигэр ылсыылара, уо.д.а. кэскиллээх хайысхалар бааллар. Үөрэххэ, иитии-үөрэтии үлэтигэр дьоҕурдаах студеннар, преподавателлэр дойду киин куораттарыгар үөрэнэллэр, идэлэрин үрдэтинэллэр. Институт наукаҕа проректора В.Н. Лонгиновы, Татарстаҥҥа аспирантураны бүтэрэн кэлбит, наука отделын сэбиэдиссэйэ С.П. Гуляевы, Белоруссияттан аспирантураны бүтэрэн кэлбит Г.Г. Турантаеваны кытта ситимнээх, биир хайысхалаах үлэни ыыталлар.
Тус бэйэтинэн, “ССРС, ССРС, Саха АССР үтүөлээх тренерэ Д.П. Коркин нэһилиэстибэтигэр”, “Спорт психологиятыгар”, “Физкультурнай үөрэхтээһин ньымаларыгар”, “Олимпийскай үөрэхтээһиҥҥэ”, “Физкультура уонна спорт эйгэтигэр ситимнээх үөрэххэ” лекциялары ааҕар. РФ Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи филиалыгар, Биология институтун доктора Б.Г. Кершенгольцы кытта уонна Бүтүн Россиятааҕы физическэй культура Лабораторияҕа институтун кытта күрэсчиттэр эттэрин-хааннарын чөлүгэр түһэриигэ эмтээх оттору туһаныыга, оборудованиелары туттууга, мас тардыһыыга аан дойду чөмпүйүөнэ, аспирант Василий Николаевич Алексеевы кытта мас тардыһыы лабораториятыгар научнай үлэ оҥорон, бииргэ үлэлэһэллэр.
Дьону кытта үлэ сыһыаныгар үөрүйэх салайааччы институт кэллэктиибэ түмсүүлээҕин чорботон бэлиэтиир. Ким-туох идэлээҕиттэн, үлэһититтэн тутулуга суох өйдөһүү тыына баара ситиһиилэргэ, кыайыыларга кынаттыыр. “Камаз” суоппара Семен Васильевич Пудов, тракторист Пахом Владимирович Романов, дьиэ хомуйааччы Вера Афанасьевна Говорова оҕолорго, студеннарга холобур буолар институт төһүү үлэһиттэрэ. Эбии үөрэхтээһин факультетын декана Марианна Алексеевна Манасытова саха төрүт күрэс көрүҥнэригэр уһуйар, дойду 67 регионнарын үөрэтэрэ дойдуга киэҥник биһирэнэр. Михаил Дмитриевич мас тардыһыытыгар онлайн ситиминэн лекциялары ааҕар. Институту үөрэнэн бүтэрбиттэр ортолоругар Светлана Степановна Гуляева Брянскай университетыгар педагогическай наука докторын үрдүк аатын бастакынан ситиһиилээхтик көмүскээтэ. 3 наука доктордара, 19 наука кандидаттара бааллара тыа сирин института сөптөөх суолунан баран иһэрин, таһымнааҕын бэлиэтэ. Аспирантураны бүтэрбиттэр институт инники эрэллэрэ.
Киин сири кытта быстыбат ситими тутуһуу үгэһэ институт салалтатын мүччүрүйбэт ытык эбээһинэһэ. “Сүтэн”, “Тимирэн” хаалбакка Россия үрдүк үөрэхтэрин кыһаларын кытта кэмиттэн-кэмигэр тиийэн көрсөллөр, иһитиннэриини-биллэриини, отчуоттары-түмүктэри уталыппакка оҥорон иһэллэр. Ирдэниллэр бэрээдэги кытаанахтык тутуһаллар. Бастыҥ күрэсчиттэргэ кыһамньы уҕараабакка ууруллар.
Институт сылын аайы араас идэлээх үлэһиттэри бэлэмнээн таһаарар. Бүтэрээччилэр 90 % Саха сирин бары муннуктарыгар төрөөбүт-үөскээбит улуустарыгар тиийэн үлэлиир миэстэлэрин кэбэҕэстик булуналлар. Үлэһит быһыытынан хайҕаналлар. Россия 14 физкультурнай үрдүк үөрэхтэрин кыһаларыгар бастакы миэстэлээхтэр. Дойду тыатын сиригэр баар Чурапчы физическэй культураҕа уонна спорка институтун күүһэ-кыаҕа итиннэ!
Мас тардыһыыны үрдүк таһымҥа
М.Д. Гуляев Бүтүн Россиятааҕы мас тардыһыытын Федерациятын президенинэн 2015 сылтан талыллан көдьүүстээх үлэни ыытар. Сайдыы, уопсай дьыала туһугар дьыалабыай кэпсэтиилэр, көрсүһүүлэр элбэҕи быһаараллар. Мас тардыһыытын албастарын, ньымаларын үөрэтэр-көрдөрөр, өйдөһөр-доҕордуу сыһыанын олохтуур норуоттар икки ардыларынааҕы уонна Бүтүн Россиятааҕы научнай-практическай конференциялар улахан суолталаахтар.
Россия Дьарыктанар Киинин дириэктэрэ Роман Сергеевич Гришин нөҥүө дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибит биэс мадьынылар, ол иһигэр, Уус-Алдантан аан дойду биэс төгүллээх чөмпүйүөнэ Дмитрий Попов, Калугаттан аан дойду чөмпүйүөнэ Иван Галкин хамнаһынан хааччыллаллар. Итинник материальнай өйөбүлү оҥоруу салгыы эбиллэн иһиэҕэ. Атын материальнай өйөбүллэри, көмөлөрү оҥорууга дойду спорка Фондатын кытта кэпсэтиилэр бараллар.
Аан дойдутааҕы мас тардыһыы Федерациятын президенэ А.К. Акимов көҕүлээһининэн мас тардыһыыны аан дойдуга таһаарарга элбэх үлэ оҥоһуллар, Чурапчы институтугар мас тардыһыы Академията тэриллэн, президенинэн Михаил Гуляев ананна. Академия кадрдары иитэн таһаарыынан, судьуйалары, тренердэри, быраабылалары үөрэтиинэн, мас тардыһыыны сайыннарыынан, пропагандалааһынынан быһаччы дьарыктаныаҕа.
Тэрийэр-салайар дьоҕурдаах, киэҥ уонна көдьүүстээх сырыыны-айаны тулуйар М.Д. Гуляев общественнай үлэ бурҕалдьытын эппиэтинэстээхтик толорор. Былырыын сайын Монголияҕа буолан ааспыт мас тардыһыыга Аан дойду чемпионата үрдүк таһымҥа ыытыллыбыта. Монголия физическэй культураҕа уонна спорка Департаменын салайааччытынан Чурапчы институтун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит Эрдэнэ Ванчик тэрийэр-салайар үлэҕэ уопутуран эрэриттэн, дойдутугар улаханнык ытыктанарыттан Михаил Дмитриевич үөрэнээччититтэн үөрэрин, астынарын биллэрэр. Кэлэр күһүн сэтинньигэ мас тардыһыыга Аан дойду чемпионата Татарстан киин куоратыгар Казанньҥа буолуоҕа. Россия мас тардыһыыга федерацията, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана А.С. Николаев көмөлөһөргө, өйүүргэ бэлэмнэр.
Бу кулун тутар 21-22 күннэригэр мас тардыһыыга биирдиилээн уонна хамаанданан бастыыр иһин Россия чемпионата быйыл Саха сиригэр, үптээх-астаах, чоҕунан баай, элбэх “спонсордардаах” соҕуруу сытар Нерюнгригэ үрдүк тэрээһиннээхтик ыытыллан түмүктэннэ. Өтөрдөөҕүтэ Михаил Дмитриевич бэйэтинэн иилээн-саҕалаан туттарбыт “Горняк” аарыма футболлуур кыһыҥҥы стадион-манеһа дойду 30 регионнарыттан 200 мадьыныларын түһүлгэлэринэн буолла!
Михаил Дмитриевич Чурапчы оскуола-интэринээтин томторугар спортоскуолаҕа үлэлии олорон туттубут дьиэтигэр эргиллэн, ахтылҕаннаах дойдутун чэбдик салгынынан толору тыынан, тапталлаах олоҕун аргыһынаан, спортоскуолаҕа дириэктэри наукаҕа солбуйааччы, педагогическай наука кандидата Анна Николаевналыын үүнэр-көлүөнэни иитиигэ-үөрэтиигэ сүбэлэһэн, биир өйүнэн-санаанан, айымньылаахтык үлэлииллэр. Сирдээҕи үөрүүлэрэ, дьоллоро дьоҥҥо-норуокка туһаны аҕалыыттан саҕыллар.
Бу күннэргэ Саха сиригэр кэлэ сылдьар РФ Госдуматын физическэй культураҕа уонна спорка Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Олег Матыцины кытта дьыалабыай кэпсэтиилэр буолуохтара. Үбүлүөйдээх 70 сааһын томточчу туолбутунан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит! Бүтэр уһуга биллибэт түбүктээх үлэтигэр ситиһиилэри, табыллыыны, чэгиэн туругу, дьолу-соргуну баҕарабыт!
Баһылай Посельскай
