Саха Өрөспүүбүлүкэтин саахымат-дуобат Киинин дириэктэрэ, дуобакка аан дойду чөмпүйүөҥкэтэ, гроссмейстер Матрена Степановна Ноговицына уонна аан дойду боруонса призера, ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин, Аан дойду Кубогын кыайыылааҕа, Европа, Россия призера, гроссмейстер Александр Гаврильевич Азаров Мархаҕа олорор 102 саастаах Улуу Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, саахымаччыт-дуобаччыт,
ССРС маастарыгар кандидат Наум Трифонович Слепцову кытта көрүстүлэр, турнир тэрээһин боппуруостарын дьүүллэстилэр. Үйэ саастаах ытык кырдьаҕас этэ-сиинэ кытаанах, куолаһа чөллөркөй, өйө-санаата дьэҥкэ. Өйдүүр-саныыр дьоҕурун ымпыгар-чымпыгар тиийэ, дьон толору ааттарын бигэтик тута сылдьарынан сөхтөрдө.
102 саас ...
Саахымат абылаҥа
Таатта 1924 сыллаахха кулун тутар 8 күнүгэр Күнээйи нэһилиэгэр Чөркөөхтөн 5 биэрэстэлээх алааска төрөөбүтэ.
Оҕо сааһа Таатта Амматыгар, Даайа Амматыгар, Тэйэр Хайаҕа ааспыттар. 1934 с. маҥнайгы кылааска физика учуутала Тихон Семенович Таппыров саахымакка уһуйбут. Оскуола күрэхтэһиитигэр иккис миэстэлэнэн, тэтэрээт, харандаас, уруучука, бөрүө бириистэри ылан, улаханнык үөрбүт. Саахыматы таптаабыт, оонньуу сылдьар буолбут.
Оскуоланы сэрии саҕаламмыт 1941 с. бүтэрбит. Учуутал баҕалаах Чурапчы педучилищетыгар үөрэххэ киирбит. Математикаҕа үөрэтэр учууталлара Михаил Иванович Эверстов салайан ыытар саахымат секциятыгар суруттаран сылдьыбыт. Учуутала дьоҕурдаах уолу дьиэтигэр ыҥыран тэҥҥэ оонньууллара, ардыгар кыайара. Оройуон спорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Афанасий Кирикович Софронов күрэхтэһии тэрийбитигэр, кыайыылааҕы быһаарсар бүтэһик оонньууга, Семен Ильич Жирковтуун кыайыылаах аатын былдьаспыттар.
Кини “Ладьялаах”, утарсааччыта “Аттаах, пешкалаах”, хаачыстыба барыстаммыт. Дьон кыайар буолла диэбиттэригэр, аһары үөрэн, сэргэҕин сүтэрэн, “Ладьятын” “Ат вилкатыгар” түһэн биэрбит, бэриммит. Иккис миэстэлэммит. Олус күндү хотуобай бүрүүкэ бириис биэрбиттэр.
Уоттаах сэрии толоонугар
Сэригэ кыттарга эрдэттэн баҕа санаалааҕа. Чурапчы военкоматыгар көрдөспүтүн, эр дьон арҕаа сэриигэ барбыт кэмэ, учуутал тиийбэт, учууталлар суохтарынан, аккаастаабыттар. Үөрэххитин бүтэриҥ диэн эппиттэр. 1945 с. дьэ, ыҥырыллан, Японияны кытта сэриигэ ыыппыттар. ССРС, Америка, Англия фашистскай Германияны кыайбытттара. Сталин Ялтатааҕы конференцияҕа тылын биэрэн, Японияны утары атырдьах ыйын 9 күнүгэр сэрии саҕаламмыта. Сэрииттэн кэлбит военрук Красавцев байыаннай дьыалаҕа үөрэппитэ. Онон бэлэмнэниини ааспыта. Полигоҥҥа пулеметунан, автоматынан, винтовканан ытыыга үчүгэй көрдөрүүлэри ситиспит. Ударнай 94-с дивизия өй-төй биэрбэккэ сэриилиир 152-ис полкатыгар пулеметчигынан анаммыт. Хайлар куораты ылыыга атырдьах ыйын 10-13 күннэригэр хаан тохтуулаах кырыктаах кыргыһыыларга кыттыбыта. Япония армията хайаҕа күүскэ бөҕөргөтүммүт куоратын ылбыттар. Атырдьах ыйын 15 күнүгэр өстөөх бэриммит. Билиэн ылбыт дьоппуон саллааттарын, эписиэрдэрин Чита куоракка аҕалан туртартаабыттар. Биир сыл харабылга сулууспалаабыт. Армияҕа сулууспалыыр сылларыгар саахымат күрэхтэһилэригэр дивизияҕа, полкаҕа бастаталыыра.
Саахымаччыт учуутал
Армияттан кэлэн, Горнайга учууталлыы сылдьан, күрэхтэһиилэргэ кыттыталаабыта. Кэптин диэн сүүрбэ көстөөх сиртэн кэлэн оройуон чөмпүйүөнүнэн буолбут. Былырыын 90 сааһын бэлиэтээбит, дуобакка биир бастакынан маастары толорбут Семен Спиридонович Исаков оччолорго оскуола оҕото кыттыбыт. Күн бүгүнүгэр диэри алтыһаллар, доҕордоспуттара 73 сыла.
Чурапчы Мырылатыгар математика учууталынан, оскуола завуһунан үлэлиир сылларыгар саахымакка оройуон чөмпүйүөнэ. Тааттаҕа улахан саахымаччыттар бырааттыы Михаил, Владимир Афанасьевтар өрөспүүбүлүкэ бастыҥнара бааллара. Оннук күүстээх саахымаччыттар кэннилэриттэн миэстэлэһэрэ. Томпоҕо 30 сыл үлэлиирин тухары күрэхтэспитэ, чөмпүйүөннээбитэ. Пенсияҕа тахсан баран кэргэнин дойдутугар Хаҥалас улууһугар 1998 сылтан күрэхтэспитэ. Күүстэх оонньооччулар Борисов, Захаровтар, Алексеевтар баалларыгар, чөмпүйүөннээн, миэстэлэһэн хаҥаластары соһуппут. Оскуолата ыраах, тэйиччи, суола-ииһэ суох буолан, Өрөспүүбүлүкэ чемпионаттарыгар хомойор. “Баҕар Таппыровтар курдук биллэр-көстөр саахымаччыт буолуом этэ”,- диэн санаатын көнөтүнэн аһаҕастык этэр.
Онтон Дьокуускайга саахымат-дуобат Киинэ аһыллан, биллиилээх маастар Евгений Охотин ыҥырыытынан, Покровскай аатыттан күрэхтэһиилэргэ кыттыбыта. Үс үбүлүөйүнэй сылларга сэрии ветераннарыгар бастаабыта. Күүстээх саахымаччыты Роман Семенович Попову кыайан, иккис миэстэҕэ үтүрүйэн кыһыппыт. Куоракка көһөн, олохсуйан, уокуруктарынан күрэхтэһиилэргэ кыттыталаабыта. “Октябрьскай”, “Строительнай” уокуруктар хамаандаларыгар оонньообута. Мархалар ааттарыттан оонньоон, бэйэтин дуоскатыгар бастыыра. Дуобакка эмиэ ситиһиилээхтик оонньообута.
Саахымат-дуобат турнирдара
Кини аатыгар сыл аайы ыам ыйыгар ыытыллар турнирга саахымакка уонна дуобакка хамаанданан күрэхтэһэллэр. Аан бастаан, 2010 сыллаахха, “Сэргэлээх уоттара” интеллектуальнай оонньуулар Киинин дириэктэрэ Юрий Егорович Никифоров Улуу Кыайыы 65 сылынан дуобакка уонна саахымакка 65-тии дуоскаларга хамаанданан күрэхтэһиини көҕүлээбитэ. Онон, идеята Юрий Никифоров киэнэ. Наум Трифонович саахымакка кыайбыт хамаандаҕа 65 тыһыынчаны туруорбута. “Бырааһынньык, ыһыах кэриэтэ буолла!”- диэннэр, күрэхтэһиини сөбүлээбиттэрэ. Наум Трифоновичтан инникитин салгыы ыытарыгар көрдөспүттэрэ. Хайҕабылы сүрэҕинэн ылынан, эһиилгитигэр эмиэ ыыппыттара. Онтон ыла, сыл аайы ыытыллар үгэскэ кубулуйда. Саахымат-дуобат хамаанданан турнира быйыл 15-с төгүлүн ыытыллар.
Турнир сүрүн өйдөбүлэ – Кыайыы Күнүн үйэтитии, ол иһин, сыллата Кыайыы Күнүн көрсө ыам ыйын 9 күнүн диэки буолар. Кыайыы сыла уонна саахымат-дуобат дуоскаларын ахсааннара биир. Сылын аайы биирдии дуоска эбиллэн иһэр. Ол эбэтэр, быйыл саахымаччыттар уонна дуобаччыттар 81 дуоскаҕа оонньуохтара (41 дуобат, 40 дуоскаҕа саахымат). Кыайыылаах хамаанда хас биирдии оонньооччутугар 2000 солк, хотторбут хамаанда оонньооччутугар 1000 солк, тэҥнэһиигэ 1500 солк. туттарыллаллар.
Наум Трифонович этэринэн, турнир Улуу Кыайыыны аҕалбыт көлүөнэ чиэһигэр ыччаты дойдуну таптааһын патриотическай тыыныгар иитэр суолталаах. Кырдьаҕас саахымаччыт этэринэн, “дуобат сүрдээҕин сайынна, онтон, саахымат биир сиргэ турар, ыччат саахыматынан маассабайдык дьарыктаныа диэн эрэнэммин, маннык хамаанданан күрэхтэһиини ыытабыт”- диир. Кырдьык, саахымат уонна дуобат маассабай буоллулар. Бастаан, оҕолор хамаандалара итэҕэс буолара. Кэлин сылларга хамаадалар толорулар. Кыттааччы элбээбитэ биллэр буолла. Оҕолор саахыматтара, дуобаттара сайдыыны ылаллар.
Наум Трифонович итинник турниры куоракка ыытарын таһынан, Покровскайга Кыайыы 75 сылыгар ыыттарбыта. Тааттаҕа үбүлүөйдээх сылларыгар ыыттарбыта. Кириэс Халдьаайыга сааһырбыт дьон түмсэннэр ыыппыттара. Бирииһи бэйэтэ туруорбута. Көҕүлээбит үлэтэ салҕанарыттан үөрэр.
Саахымат-дуобат суолталарын туһунан Наум Трифонович: “Саахымат, дуобат сайдыыларыгар турнирбыт улахан оруоллаах. Ыччаттарбыт күүстээхтик оонньуур буоллулар. Артур Васильев, Альберт Постников, Владислав Жирков, Александр Иванов, Арина Васильева, Валерия Слепцов уо.д.а. курдук Россия, аан дойду таһымыгар оонньуур оҕолорбут элбэхтэр. Биһи турнирбытыгар оонньооннор, үүнэн тахсыбыттара.
2010 сылтан бастакы биэс сылларга турнирдары Наум Трифонович бэйэтэ үбүлээбитэ. Онтон 2015 сылтан университет салалтата, ректор Евгения Исаевна Михайлова, Анатолий Николаевич Николаев оонньооччуларга 1-дии тыһ. солк., Михаил Ильич Альтман генеральнай дириэктэрдээх “Защита” тутуу ХЭТ 2017 сылтан көтүппэккэ сүрүн бириистэри туруораллар. Ону таһынан Альтман анал бириистэри туттарар. Барҕа махталбын тиэрдэбин! Онон, быйылгы 15-с турнир үрдүк таһымҥа ыытылларын кэтэһэбин, үөрэбин. Спонсордарым көмөлөрүнэн салҕана туруо диэн эрэнэбин. Саахымат-дуобат киһи өйүн сайыннарар, толкуйдатар суолталаах, ырытарга, ырыҥалыырга көмөлөһөр. Бэрээдэктээх, культуралаах буоларга үөрэтэр улахан суолталаах”.
Уһун үйэлэнии кистэлэҥэ
Наум Трифонович Слепцов сэрии, үлэ, спорт бэтэрээнэ буолан, үлэтигэр, саахымакка ситиһиилэнэн, хайҕанан, үчүгэй олоххо кэлбитинэн ааҕынар. Оҕо эрдэҕиттэн сүүрэн-көтөн, мэниктээн, хайыһардаан, тустан, эт-сиин өттүнэн кыанар. “Алаас оҕолорун атамаана”. Дьиэтиттэн оскуолатыгар диэри алта биэрэстэллэх сиргэ күннэтэ сэлиинэн сылдьара. Хаамыы, хамсаныы туһата баарын бэлиэтиир. Дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы эрэ оҥорор санаата олоҕун тухары арыаллыыр. Этиспэтэтэх-охсуспатах, бэрт былдьаспатах, ордугурҕаспатах. “100 сааспар тиийэхпэр диэри дьоҥҥо үтүөнү эрэ оҥорбут киһи диэн” санаалаах кэллим”,- диир. Киһиэхэ үтүөнү оҥоруу эргиллэр диир. Онуоха хас да холобурдары аҕалла.
Күннээҕи режимин кытаанахтык тутуһар. Хас сарсыарда аайы 7 чааска сэрээккэ оҥорор. Оронугар сытан эрэ илиитин-атаҕын хамсатар, эргичиҥниир, онтон сыыйа туран, “приседаниелыыр”. Оннук күнү быһа хамсанар-имсэнэр. Аһылыгын көрүнэр. Оҕолор, сиэннэр, табаарыстар, доҕоттор сыһыаннара улахан оруоллааҕын бэлиэтиир. Салалта өйөбүлэ, социальнайдар болҕомтолоро, өйөбүллэрэ баар буолан, үлэлиир-олорор усулуобуйа тупсан, аныгы кырдьаҕастар үйэлэрэ уһуур буолбутун, 100 саастаахтар элбээбиттэрин санатар. Спордунан дьарыктанааччылар элбээннэр, Саха сирин спорда Россияҕа бастаабытын хайгыыр.
Хаһыаты оҕолоро, сиэннэрэ ааҕаннар, кэпсээннэр, араадьыйа, телевизор сонуннарын көтүппэккэ истэ-билэ олорор. Ханна санаабыт сиригэр тиийэр, буолар быһыыны-майгыны көрөр-истэр курдук сананар. Сүрэҕи харыстыыр булгуччулааҕын сүбэлиир. Наум Трифонович кинини уһун үйэлээбит оҕолоругар, чуолаан кыыһыгар Эльвира Гаврильевнаҕа, кыһалҕаны билиннэрбэккэ, кырдьар сааһыгар оҕону көрөр курдук бүөбэйдииллэригэр, дьылҕатыгар махталын биллэрэр.
Баһылай Посельскай
