Үгүс дьон Коляны – Николай Романович Аянитовы Саха тустуутун историятыгар биллэр-көстөр суолу хаалларбыт, ааттаах -суоллаах бөҕөс быһыытынан билэллэр. Кини Таджикистаан Республикатын спордун норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастара, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын спордун маастара.
Сарсын, алтынньы 21 күнүгэр, кини бу олохтон барбыта түөрт уон хонуга буолар... Мин бу ахтыыбар кини спортивнай ситиһиилэригэр чопчу тохтообокко, учуутал быһыытынан, Коля олорон ааспыт кылгас олоҕун туһунан ахтыам этэ...
Коля төрдүн-ууһун дьылҕата олус ыарахан, дьулаан кэми ааспыта. Аянитовтар аймах 1977 сыллаахха Арыылаахха баар “Көмньө” сайылыкка тахсыбыт алдьархайга улахан охсууну ылбыттара. Биллибэт ыарыыттан эмискэ 17 киһи суорума суолламмыттара. Бу ыар быһылаантан ордон хаалбыт Коля аҕата Роман Семенович сааһын тухары тимир көлөҕө, тракторга үлэлээбитэ, 41 сааһыгар ыарахан ыарыыттан олохтон барбыта. Ийэлэрэ Лия Ивановна күүстээх санаатынан, олоххо дьулуурунан уолаттарын атахтарыгар туруорбута.
Коля бастакы кылааска Арыылаах оскуолатыгар киирбитэ, үчүгэйдик үөрэммитэ. Аҕатын, онтон бастакы тренерин Игнатьев Андрей Валерьевич дьарыктааһыннарынан улууска бастакы ситиһиилэрэ кэлбиттэрэ, ол курдук иккис кылааска үөрэнэ сылдьан 24 киилэҕэ улуус чемпионунан буолбута. Убайынаан Ванялыын иэмэх мастыы эрийсэн, аҕаларын тустуук буолар баҕа санаатын олоххо киллэрэргэ бастакы астык тустууларын дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрбүтүнэн барбыттара.
2000 сыл күһүнүгэр алтыс кылааска киирэригэр Коляны аҕата Роман Семенович Дмитрий Петрович Коркин аатынан спортивнай интэринээт оскуолаҕа киллэрбитэ уонна анаан-минээн Саха республикатын үтүөлээх тренеригэр Игнат Михайлович Сысолятиҥҥа туттарбыта. Сылтан сыл Коля ситиһиилэрэ тупсан, тустуук быһыытынан уһаарыллан барбыта, оҕолорго республика бары эппиэттээх күрэхтэрин кыайыылаахтарынан буолбута.
Быраабыла курдук, спортивнай кылааска ситиһиилээх уолаттар, кыраларыттан-улаханнарыттан тутулуга суох, лидер буолаллара. Кинилэр киһи быһыытынан сиэрдэрэ, улахан дьоҥҥо, саастыылаахтарыгар сыһыаннара, хайдах тутта-хапта, таҥна –симэнэ сылдьаллара барыта атын оҕолорго холобур буолара. Биһиги Колябыт элэккэй, үөрүнньэҥ, аһаҕас буолан, уолаттара да оннук этилэр. Бэйэлэрин икки ардыларыгар, көрдөххө, наар дьээбэлэһэ- оонньоһо сылдьалларын курдук да буоллар, олус түмсүүлээх буолаллара. Каникулга бардахтарына наһаа ахтыһар, ыксаан, эрдэлээн кэлэр буолаллара. Онон чиэппэр бүтүүтэ педсоветка салалта өттүттэн миэхэ тоһоҕолоон этиллэр буолара “Уолаттаргар эт, корпус сабыллар, эрдэ кэлбэтиннэр” диэн. Кинилэр бары интэринээккэ иитиллэн, убай-быраат курдук этилэр уонна Чурапчыны наһаа үчүгэйдик саныыллара. Коля ыраах сылдьан, Чурапчытын ахтарын наар кэпсиир буолара. Оннооҕор оскуолаҕа сылдьан: «Мин Чурапчыттан олох барыам суоҕа, Чурапчыны наһаа таптыыбын, олох Чурапчы кыыһын кэргэн ылыам» - диир буолара.
Спортивнай-интэринээт оскуолаҕа учуутал, кылаас салайааччыта бэйэтин өттүттэн хас биирдии мэтээл, хас биирдии кыайыы, хотторуу кэннигэр сыралаах үлэ, көлөһүн тохтуута, сиэр-майгы уһаарыллыыта буола турарын өйдүү үөрэнэр. Кырдьыга, спортсмен оҕо хас күрэх кэнниттэн туттара-хаптара, көрөрө-истэрэ уларыйарга дылы буолара. Күрэхтэһиилэр субуотаҕа-өрөбүлгэ буолалларынан, нэдиэлэ саҕаланыыта уруокка киирдэххэ, ханнык баҕарар кылааска, эн чопчу билэҕин: кыайан-хотон кэлбит уол инники партаҕа сирэйдиин сырдаан олорор, онтон ким эрэ миигин көрбөтөр, ыйыппатар диэн, кинигэ кэннигэр саһа сатыыр буолара. Бу түгэни мин олус сөбүлээн кэтээн көрөр буоларым.
Бастакытынан, Коля кыайыыга олус дьулуурдаах этэ. Тренерэ Игнат Михайлович, олус сөҕөн, кэпсээн турардаах: “2005 сыллаахха Брянскайга кадеттар ортолоругар ыытыллыбыт Россияҕа, Коля финалга тахсыы иһин Табутаров Бунко диэн бурят уолун кытта туста сылдьан, атаҕын улаханнык өлөрбүтэ. Атаҕа барыта иһэн тахсыбыта, ону мин “бырааһынан тохтуохха” диэбиппин истибэккэ, разминката да суох тахсан тустан, боруонса мэтээли ылбыта”. Игнат Михайлович, хаһан да ыһа-тоҕо кэпсээбэт киһи, онон, олох чахчы сөҕөн, киэн туттан эппит буолуохтаах диэммин бүк эрэллээхпин.
Кыайыыга дьулуур өссө биир чаҕылхай түгэнинэн, оскуоланы бүтэрэр сылыгар (2006) Дьокуускайга эдэрдэр ортолоругар ыытыллыбыт Россия первенствотыгар кыайыыта буолбута. Онно финалга Махмуд Магомедовы бүтэһик сөкүүндэлэргэ сөбүлүүр албаһынан, утарылаһааччытын тилэҕиттэн ылан, кыайыыны ситиспитин тустууну таптааччылар бары өйдүүллэрэ буолуо. Бу күн Чурапчыга ыам ыйын сааскы киэһээтэ, чахчы, өрөгөй үөрүүнү бэлэхтээбитэ. Онтон бү түгэн Саха телевидениетыгар «Саха спордун көмүс түгэннэрэ” диэн ааттанан көстөн аастаҕына, биһиги олуһун киэн туттааччыбыт.
Иккиһинэн, кини спортка тус сыаллаах-соруктаах, олус тулуурдаах этэ. Улахан эппиэттээх күрэхтэргэ 57 киилэҕэ тустар буолан, тоҕус - уон киилэҕэ тиийэ түһэрэрэ. Бу эдэр улаатан, бөҕөргөөн иһэр организмҥа төһөлөөх ыарахан буолуой! 2012 сыллаахха Лондоҥҥа Олимпийскай оонньууларга хайдах курдук ыйааһын түһэрбитин аттыгар сылдьан көрөн, наһаа сөхпүтүм. Онно киниэхэ Чурапчытааҕы институттан Евгений Васильевич Коркин улахан көмөнү оҥорбутун махтана саныыбыт.
Үсүһүнэн, Коля хотторууну олус ыарыылаахтык ылынара. Ол түгэҥҥэ, сүүһүн аннынан көрбүт буолла да, киниэхэ ким да чугаһаабат буолара. Эрдэ мин, уоскуйарын курдук, наар ааттыы-сымната сатыыр буоларым. Ону, өссө тохсус кылааска сылдьан, кини эппитэ: “Баһаалыста инник гыныма, Татьяна Николаевна, барытыгар бэйэм сыыһам, буруйум. Сотору уоскуйуом”. Онтон ылата, саҥата суох өйдөһүү буолар буолбута. Биһи дьиэ кэргэнинэн кини күрэхтэһиилэригэр барытыгар сылдьа сатыырбыт, кини көрөрбүтүн олус сөбүлүүр этэ. Ханна тиийдэр да, хаһан кэлэрбитин, тугунан айанныырбытын сураһар буолара.
Киһи быһыытынан, олоххо наар үөрэ-көтө, дьээбэлэһэ эрэ сылдьар курдугун эрээри, олус уйан, чараас дууһалаах этэ. Элэккэй, эйэҕэс майгыннааҕа. Кылааспытыттан, үрдүк ситиһиилээх уонна инникигэ улахан кэскиллээх буолан, уолаттартан бастакынан хамнастаммыта. Ол курдук, биир дойдулаахтарбыт Александр Иванович Федотов, Дмитрий Петрович Захаров өйөөннөр, «РИК-Финанс” инвестиционнай компанияттан финансовай көмөнү ылара. Ол элбэх сбордарга, күрэхтэһиилэргэ кыттарыгар улахан тирэх буолбута. Коля бу үбүлээһиниттэн табаарыстарыгар көмөлөспүтүн уолаттар билигин да махталынан ахталлар. Кимҥэ эрэ харчынан, кимҥэ эрэ спортивнай экипировканан. Киһи үөрэрэ, манна барытыгар үөрэ-көтө, утары тугу да эрэйбэккэ, оҥорор этэ. Күрэхтэһиигэ ылбыт бириистэриттэн эмиэ, кимҥэ наадалааҕынан көрөн, бэлэхтээн кэбиһиэн сөп буолара. Кэлин, табаарыстара, кини ыарахан, мүччүргэннээх кэмнэригэр, утары көмөлөсүһэн, өйөнсөн кэлбиттэрэ киһини долгутар.
Коля биир үтүө хаачыстыбата, кини чиэһинэй этэ. Биирдэ, эдэрдэргэ Россияны кыайан кэлэн баран, эттэ: “Татьяна Николаевна, мин интервью ылбыттарыгар, албыннаан эппитим дии. “Иллэҥ кэмҥэр тугу гынаргын сөбүлүүгүн” диэбиттэригэр, мин “кинигэ ааҕарбын уонна айылҕаҕа сылдьарбын” диэтим, диэн күллэ. Ол аата, кини кырдьыгы эппэтэҕин, санааҕа тута сырыттаҕа дии. Ону мин бэйэтин дьээбэлээбитим: “Ол аата, мантан ыла кинигэни элбэҕи ааҕар буоллаҕын дии”. Кырдьык, кини айылҕаҕа улаханнык тардыспат этэ, чыккымайы да өлөрө иликпин диир буолара...
Улахан спорт кэннэ, олоххо оннуну булуу хас биирдии спордунан утумнаахтык дьарыктаммыт киһиэхэ араастаан ааһар. Үлэни булунуу, хамнастаныы, дьиэ кэргэни иитии, олохсуйар сири быһаарыы... Коляҕа манна төрөөбүт улууһун салалтата, үөрэммит оскуолата, института улахан күүс буолбуттара. Тустууга оҕолору, ыччаттары дьарыктаабыта, хапсаҕайынан дьарыктанан, улууһун чиэһин көмүскээбитэ. Ол эрээри, олоҕо барыта талбыт курдук салаллыбатаҕа, онно барыта бэйэтиттэн эрэ тутулуктааҕын чопчу өйдүүрэ, ханнык да түгэҥҥэ көмөлөспүт дьоннорун ытыктабылынан ахтара. Саха өс хоһоонугар курдук, «уол оҕо биир күн ат уорҕатыгар, биир күн ат өрөҕөтүгэр”... Дьиэ-уот оҥосторугар көмө буолбут оччолорго сэлиэнньэ баһылыгынан үлэлээбит Иван Иванович Оконешниковы, биир дойдулаахтарын, чуолаан Григорий Григорьевич Дагданчаны, Григорий Кэнчэриевич Барашковы, куруутун сүбэ-ама буолар Семен Семенович Морфуновы махталынан ахтара.
Олохпут сайдыыта хаамыыта түргэнин. Колялаах үөрэнэр кэмнэригэр сотовай телефон диэн суоҕа үчүгэй да эбит дии саныыбын: оҕолорум элбэх суруктара, эҕэрдэлэрэ, бэйэлэрэ суруйар ситиһиилэрин тэтэрээттэрэ, сэмэни ылан баран быһаарыылара (онтуката суох уолаттар кылаастарыгар табыллыбат буоллахпыт) барыта истиҥ өйдөбүл буолан хараллан сыталлар. Оннук биир сурукка Коля маннык бэлиэтээбит: “Кылааспытыгар барыта бэйэбититтэн тутулуктаах. Мантан ыла Чурапчыга мээнэ киириэхпит суоҕа, корпуска телефоҥҥа өр олоруохпут суоҕа. Тренердэрбит этиилэриттэн тахсыахпыт суоҕа. Тустуубун быраҕар санаам суох, быйыл Россияҕа үс иһигэр киириэхтээхпин. Оскуола кэнниттэн ЧГИФКмС-кэ киириэҕим. Сыалбын умнубаппын. Травмаламмакка этэҥҥэ Олимпийскай оонньууларга тиийиэхтээхпин”.
Онтон мин, учуутала буолан туран, бэлиэтиэм этэ, кини бэйэтин сыһыанынан миигин бэйэбин эмиэ элбэххэ үөрэппитин... Тулуурдаах, муударай буолууга, оҕо махталлаах буолуута эйиигин олоххо кынаттыырын, үлэҕин, идэҕин өссө таптыырга үөрэтэрин. Бу олоххо учуутал буолан туран, үөрэппит оҕом элбэх өрөгөй түгэнин да үллэһинним, хомолтолоох, ыар күннэрин да атаардым... Учуутал күнүгэр куруук бастакынан эҕэрдэлиир, кылааһын аатыттан сибэкки дьөрбөлөөх, бэлэх тутуурдаах, уруок биэрэ турдахпына, эрчимнээхтик тоҥсуйан куруук киирэн кэлэрэ урут үөрүүлээх өйдөбүл эбит буоллаҕына, билигин курус тыыннаннаҕа...
Кэнники кэлиитигэр, дьээбэлээх харахтарынан кыра тустуук уолаттары көрөн ыйыппыта: “Тустууктаргыт дуо? Миигин билэҕит дуо?”, ону кыра уолаттар: “Билэбит, Тимур Пестеревкын!” – диэбиттэригэр, “Маладьыастар!” диэн баран, күлүү бөҕө буолбуппут. Арай быйыл кэлбэтин... Аны хаһан да кэлбэккин дии санаатахпына “тоҕо маннык буолла”, “туох кыайтарбата” диэн курус санаа кууһар... Уолаттарын, Ромушка уонна Туйгун, улаатан, дьоһун дьон буолан, ааккын хаһан эрэ ааттатыахтара диэн эрэнэбин уонна өрүү сырдыгынан сыдьаайбыккар махтанабын...
Т.Н. Дьячковская, кылааһын салайааччыта, Саха Республикатын үтүөлээх учуутала
