Кинигэни оҕолоро, сиэннэрэ хомуйан таһаартардылар. 60-с сылларга оройуонун уонна өрөспүүбүлүкэ сүүрэр суолларыгар тэҥнээҕин булбатах быһый кыыс Варвара Дмитриева курдук ыччат-дьон “Чурапчы - спорт туоната” диэн ааттаммытыгар улахан сабыдыаллаахтар. Чэпчэки атлетика, волейбол, баскетбол, остуол тенниһэ, лапта, хайыһар, саахымат көрүҥнэригэр күрэхтэстэҕин аайы ситиһии арыалланара, кыайыы көтөллөнөрө. Оскуола үөрэнээччитэ улахан дьон иннилэригэр түһүтэлиирэ, сөҕүүнү-махтайыыны үөскэтэрэ.
“Урожай” былааҕын өрө тутан
Хадаар нэһилиэгин Уорҕатыттан төрүттээх-уустаах.
Ийэтэ Александра Федотовна быһыйынан, аҕата Николай Васильевич күүһүнэн-уоҕунан биллэллэрэ. Олохторун кыстык ферматыгар, сайылык титииктэригэр сүөһү көрүүтүгэр анаабыттара. Инньэ гынан, кыыстара Варя оҕо эрдэҕиттэн эрдэһит, бүгүрү үлэһит, бэйэтин кыанар, ыарахаттартан толлубат буола улааппыта. Алын кылаастарга үөрэнэр сылларыттан, түргэн-сылбырҕа туттунуутунан, хамсаныытынан, тэҥ саастыылаахтарын баһыйталыыра. Мэлдьитин инники сылдьара. Пионерскай сүлүөттэргэ оройуонугар уонна өрөспүүбүлүкэҕэ 60 м сүүрүүгэ бастаталаабыта, готовальнянан, аалай солко хаалтыһынан наҕараадаланан, бастакы спортивнай дипломун дьиэтигэр аҕалан ийэлээх-аҕатын үөрдүбүтэ.
Ийэтин араспаанньатын ылбыт Варвара Дмитриева оройуон спартакиадаларыгар мэлдьитин бастаталыыра. Хастыы да кылгас-орто дистанцияларга, уһуну ыстаныыга, үрдүгү ойууга рекортары олохтуура. Ыһыынан-хаһыынан оргуйан олорор былыргы стадион кырыс сиригэр “Сүүрүк Балбаара” үрдүк көрдөрүүлэрэ, кини чахчы кыахтааҕын, айылҕаттан айдарыылааҕын арылхай көстүүлэрэ. Дирин оскуолатыгар оройуон күүстээх спринтерэ Николай Семенович Егоровка эрчиллибитэ. 100 м 13,6 сөк кэлэн көрдөрбүт рекорда тупсарыллыбакка уһуннук турда. Новосибирскайга балет училищетыгар ылыллыбытын эбэтэ, Томскайга физкультура институтугар баҕалааҕын ийэтэ ыыппатахтара. Егор Семенович Кириллин, Иван Егорович Захаров, Егор Дмитриевич Дьячковскай, Петр Посельскай, Дмитрий Эверстов, Афанасий Илларионов, Афанасий Филиппов, Варвара Дмитриева быһыйдардаах, Иван Поисеев-Уйбааскы волейболистаах киэҥ “Эрилик Эристиин” холхуос, сопхуос хамаандатын иннигэр түһэр уустуктардаах буолара. “Эриликтэр” оройуон спартакиадаларыгар инники күөҥҥэ сылдьаллара.
Оройуонун чиэһин өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиилэригэр ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Саха АССР “Урожайыгар”, Сэбиэскэй Сойуус Геройа Федор Попов кроһугар хаста да чөмпүйүөннээбитэ, өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллэн Сибиир, Дальнай Восток “Урожайыгар” миэстэлэспитэ, ССРС киин куораттарынан Бүтүн Сойуустааҕы “Москва” бирииһин кроһугар бүтэһик 350 м этаапка сүүртэлээбитэ, биэтэккэ бастакынан кэлитэлээбитэ. Дьокуускайга медучилище хамаандатын күүстээх сүүрүгэ этэ. Туйгун туругун өрүүтүн тута сылдьара. Оскуолатааҕы саастарыттан сааһырыар диэри ГТО нуормаларын “кыһыл көмүскэ” туттартаабыта.
Дьон махталын ылбыт “Биэлсэр Балбаара”
1969-1973 сылларга ийэтин баҕатын толорон, Дьокуускайдааҕы мэдэссиинэ училищены бүтэрэн Дьокуускайдааҕы тубсанаторийга, 1973-1975 сс. Абыйга оҕо уһуйааныгар сиэстэрэнэн, 1975-2006 сс. Хадаар фельдщерскэй-акушерскай балыыһатын сэбиэдиссэйинэн, 2012-2013 сс. Хадаар орто оскуолатыгар мэдэссиинэ үлэһитинэн, 203-2016 сс. Дьокуускайдааҕы оҕо реабилитационнай киинин санитаркатынан үлэлээбитэ. Ханна да үлэлээтэр тэрилтэлэрин аатыттан күрэхтэһэрэ, кэлэктииптэрин махталларынан, ытыктабылларынан туһанара.
Бэриниилээх үлэтин түмүгүнэн, “Социалистичекай куоталаһыы кыайыылааҕа” бэлиэнэн, доруобуйа харыстабылын миниистирин, профсойуустар, райсовет, райком, оройуон, учаастак балыыһатын грамоталарынан, Бырабыыталыстыба махтал суругунан, “Москвич” массыына пуондатынан биһирэммитэ. “Гражданскай килбиэн” бэлиэлээх, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Хадаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култууратын уонна спордун туйгуна, Чурапчы улууһун “Оройуон сайдыытыгар үтүөлэрин иһин”, “физическэй култуура уонна спорт сайдыытыгар кылаатын иһин” бэлиэлэр уо.д.а. наҕараадалардаах.
“Кынаттаах Балбаара” кинигэ күн сирин көрдө
Типография кырааската аҥылыйар “буруолуу сылдьар” “Кынаттаах Балбаара” дьоһун кинигэ 332 страницалаах, элбэх хаартыскаларынан байытыллыбыт, алтах түһүмэхтээх. Ийэлэрин туһунан “Киһи өйдүүрүн тухары – кини тыыннаах!” истиҥ киирии тылы оҕолоро Вячеслав, Лилия, Эльвира, Василий суруйбуттар.
“Варя кыыс” бастакы түһүмэх П.В. Божедонов, В.Ф. Посельскай “Сүүрүк, быһый, биэлсэр”, И.И. Готовцев “Ытыктыыр убаастыыр киһим”, Г.С. Платонов “Үтүө дьоллоох Балбаара”, Е.М. Феофанов, В.С. Дьяконов Сүүрүк Балбаара”, Н.В. Захаров “Кытыгырас Балбаара”, С.С. Морфунов “Биһиги көлүөнэ ыччата”, Е.К. Абрамов “Варя кыыс чаҕылхай олоҕо – чаҕылыйар хараҕар”, А.П. Илларионов “Варвара Дмитриева уонна тренербит Н.С. Егоров”, М.Д., В.М. Неустроевтар “Спорка ситиһиилэр”, М.П. Баягантаева “Таҥара табатын курдуга”, М.Е. Попова (Прокопьева) “Ахтан, санаан аастахха”, З.С. Андреева “Чаҕылхай фиништээччибит”, Н.Смирников-Төлөйскөй “Оҕо сааһым чаҕылхай аргыһа”, И.П. Лукиин “Хадаар патриота”, Р.М. Елисеев “Ситиһиилэргэ угуйар” спорка туһуламмыт ахтыылара;
“Биэлсэр Балбаара” иккис түһүмэххэ К.П.Дь. “Эйиигин саныым” хоһооно, С.С. Никифорова (Жиркова) “Биһиги Варябыт”, Л.Е. Дмитриева “Студент сааһым доҕоро”, Е.М. Слепцова “Абыйы күндүтүк саныыра”, Т.В. Сухомясова “Өйдүү-саныы сылдьыахпыт”, М.Н. Слепцова “Сырдык мөссүөннээх”, М.В. Черемкина “Элбэххэ үөрэппитэ”, Е.М. Слепцова “Сүрэхпэр куруук баар”, А.П. Илларионова “Умнубаппын”, А.И. Коркин “Өйдөөн-санаан аастахха”, У.Д. Попова” Санаатын түһэрбэт коллегам”, А.П. Филиппова “Истиҥ өйдөбүлүм”, Е.А. Егорова “Үөрэ-көтө сылдьар Балбаарам”, В.В. Михайлова “Өйдүү сылдьыам”, С.И. Попова “Сырдык дууһалаах”, Я. Карпова “ Сырдыгынан сыдьаайар” үлэтин туһунан ахтыылара киллэриллибиттэр;
“Олох устун аргыстар” түһүмэххэ И.С. Пинигин “Бэйэтин иннигэр кими да түһэрбэтэҕэ”, И.Н. Аммосов “Дьон убаастабылын ылбыт киһибит”, Ф.П. Филимонова “Уу тэстибэт дьүөгэм”, Т.К. Далбаева “Үөрэнээччим”, А.Г. Парфенова “Суохтуур дьүөгэм”, М.Ефремова-Филиппова “Дьүөгэм”, А.Д. Илларионова “Ахтабын, саныыбын, хомойобун”, Т.Прудецкая “Үтүө өйдөбүлүнэн”, С.Д. Васильев “Ыктанар ыал”, П.Ф. Митин “Кылааһынньыгым”, М.Н. Дьячковская “Саҥа олох” хаһыакка бэчээттэммитинэн”, Ф.М. Карпова-Алексеева “Үөрбүтүнэн, айхаллаабытынан сылдьара”, Ыстапаан Таастаах “Кэрэни эрэ кэрэһэлиир”, И.К. Васильева-Григорьева “Ахтан-санаан аастахха”, А.Осипов “Эдьиийим диир буолбутум”, Г.Ющенко “Сырдык кэриэһигэр”, В.Архипова “Алтыспыт дьоллоохпун”, П.Д. Скрябина “Аанньал курдук”, А.А. Степанов “Барыбытын эмтээбитэ”, Д.К. Лукин “Тумус туттар киһибит”, Н.Е. Гаврильева “Аптаах илиилээх”, В.Н. Тарасова “ Үрүҥ халааттаах аанньалбыт”, Т.Н., В.В. Осиповтар “Үтүө өйдөбүлбүт” ахтыылара бааллар;
“Аймахтар” түһүмэххэ А.Ф. Харитонова “Балтым Балбаара”, Р.И. Степанова “Оҕолорунан, сиэннэринэн салҕаныаҕа”, А.Н. Алексеева “ Эдьиийим”, А.Н. Дмитриева “Мааны балтыбыт”, М.П. Божедонова “Сырдыгынан сыдьаайара”, А.П. Мартынова “Киэн туттабын”, Д.Н. Елисеева “Холобур буолар”, С.С. Кудрина, Е.В. Скрябина “Эдьиий Балбаара”, Н.П. Осипов “Ахтар, суохтуур эдьиийим”, Чөкчөө Алтан-Көмүс Ньуука кыыһа “Тутаах киһибит”, З.С. Хастаева “Дьоллоох оҕо саас”, У.М., К.К. Романовтар, Е.М. Иванова “Күндү балтыбыт”, М.И. Ширяева “ Куруук ахтар киһим”, Н.Н. Дмитриев “Иһирэхтик саныыбын”, М.В. Рахматулли на “Үөрүүнэн көрсөрө”, А.В. Софронова, П.П. Софронова “Быыһыыр, абырыыр киһибит”, Е.Е. Григорьева “Күндүтүк саныыр саҥаһым”, Т.Н. Осипова “Холобур буолар ыаллар”, П.М. Никифорова “Сырдык суолун хаалларан”, Е.П., А.Н. Сивцевтэр “Дууһатын сылааһынан” үтүө өйдөбүллээх ахтыылара;
“Дьиэ-кэргэн” түһүмэх. Л.И. Давыдова “Маама” наһаа да күндү тыл”, Ю.Е. Давыдов “Сулус курдук күлүмнэтэн ааспыта”, В.И. Давыдов “Күҥҥэ тэҥнээх киһим”, Аэлита “Любовь в ее глазах”, Дайаана “Мой мудрый наставник”, Дархан “Моя любимая бабушка”, М.Ю. Давыдова “Ийэм кэриэтэ күндү киһим”, В.И. Давыдов “Кин ийэм”, Юлиана “Эппит тылларыҥ күүс-көмө буолаллар”, Лили “Эбэбэр махталым”, Иванна “Мин эбэм”, Э.И. Сивцева “Мин ийэм – мин дьолум”, А.А. Сивцев “Иккис ийэм”, Артур “Эбэм – мин аанньалым” ахтыылара тапталлаах ийэҕэ, эбэҕэ ананан иэйииллээхтик суруллубуттар.
“Дойдум миэнэ, кэрэҕин даҕаны” түһүмэҕинэн ахтыы кинигэ Варвара Николаевна айан хаалларбыт хомоҕой хоһооннорунан, ахтылҕаннаах дойдутун айгыр-силик айылҕатыныын алтыспытынан, дьоллоох оҕо сааһа ааспыт Уорҕатын, удьуор төрүттэрин, тулуурдаах үлэһит дьонун хоһуйбут оһуохайынан, үөрэммит Дириҥин оскуолатын үбүлүөйүнэн саҕыллан, оҕолоругар, сиэннэригэр махтал, алгыс тыллара анаммыттар.
Дьоҥҥо анаммыт олох
Кинигэ сүнньүнэн, ахтыылар оҥоһулуннулар, эҕэрдэлэр дуораһыйдылар.
Улуус баһылыгынан үлэлээбит, Варвара Николаевна бииргэ үөрэммит үөлээннээҕэ Иннокентий Аммосов, Хадаар нэһилиэгэр баһылыктаабыт Афанасий Степанов, нэһилиэк саҥа баһылыга Григорий Решетников, улуус спордун бэтэрээннэрин бэрэссэдээтэлэ Герасим Платонов, П.Н.Сокольников аатынан Чурапчытааҕы балыыһа бэтэрээннэрин бэрэссэдээтэлэ Александр Коркин, спорт бэтэрээннэрэ Виктор Дьяконов, Семен Морфунов, дьүөгэтэ Фефронья Филимонова, Майаттан бииргэ төрөөбүт балта Акулина Алексеева, быраата Николай Дмитриев, бииргэ үөрэммит үөлээннээхтэрэ, аймах-билэ дьонноро, биир дойдулаахтара бэйэлэрин санааларын кытта үллэһиннилэр, Варвара Николаевна оҕолоро уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрэ кинигэ биһирэмигэр кыттыбыт дьоҥҥо махталларын биллэрдилэр, кэлбит ыалдьыттарга кинигэлэрин бэлэхтээтилэр.
Күлэн-үөрэн, кэпсээн-сэһэргээн, дьоҥҥо-сэргэҕэ, ыччаттарга, доҕотторугар, оҕолоругар үтүө сыһыанынан, кырдьаҕастары, кыамматтары өйдүүрүнэн, көмөлөһөрүнэн, эмчит да идэлээҕинэн буолуо, дьоҥҥо улахан ытыктабылынан, тапталынан туһанара. Ситэ олорботох чаҕылхай олоҕо оҕолорунан, сиэннэринэн салҕанар.
Аныгы сайдыылаах үйэ ыччаттара кытаатыҥ, үрдүк кирбиилэри ылаттааҥ! “Сүүрүк Балбаара” суолун тутуһуҥ, үтүө ааты батыһыҥ!
Баһылай Посельскай
