Саҥа үүммүт 2026 сыл тохсунньу ый 10 күнүгэр, улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ, Монреаллааҕы олимпийскай оонньуулар көҥүл тустууга үрүҥ көмүс призера, ССРС спордун үтүөлээх маастара, билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүүмэрдэммит хамаандатын сүбэһитэ Александр Николаевич Иванов үбүлүөйдээх 75 сааһын томточчу туолла. Аатырбыт бөҕөс бүгүн биһиги ыалдьыппыт. Тустууну бэйэтин идэтинэн ааҕынар. Кытаанах тургутуулары ааспыта.
Туой-Хайа уонна тустуу
Сунтаар оройуонун Туой-Хайа бөһүөлэгиттэн төрүттээх-уустаах, Саша Иванов бэйэтин тэҥ саастыы уолаттары кытта оҕо эрдэхтэриттэн көннөрү тустан булумахтаһан, тустууну кытта эҥэрдэһэн, бөһүөлэк иһинээҕи күрэхтэһиилэринэн муҥурданан, орто кылаастартан аатырбыт тустууктар тустарынан араадьыйаттан истэн, ый баһыгар-атаҕар биирдэ эмэ почтанан кэлэр “Бэлэм Буол”, “Кыым” хаһыаттартан булан ааҕан, билэн улааппыттара. Биллиилээх бөҕөстөрү үтүктэн мочоолоһоллоро. Улахан убайдарыттан, Россия чөмпүйүөннэриттэн Алквиад Ивановтан, Петр Поповтан, Альберт Захаровтан тустууга уһуйуллубуттара, ааттарын былдьаһаллара. Саша наар “Алкиад Иванов” буолара.
Көбүөргэ бастакы тахсыылара 7-с кылааска үөрэнэр кэмигэр саҕаламмыта. Эдьиийин кэргэнэ саха тылын учуутала, хапсаҕайдьыт Петр Степанович Яковлев физкультура уруогун эмиэ ыытара. Тустууга бастакы дьарыгын күтүөтүгэр саҕалаабыта. Тэҥ саастыылаахтарын кыайталыыра. Инньэ гынан, 9-с кылааска Сунтаарга оҕо спортоскуолатыгар ыыппыттара. Спорт маастара Анатолий Прокопьевич Габышев салалтатынан эрчиллибитэ. Оччолорго Сунтаар уолаттара өрөспүүбүлүкэҕэ бастыыллара, миэстэлэһэллэрэ. Күүстээх спортоскуола этэ. Биир сыл дьарыктаммыта. Өрөспүүбүлүкэ “Спартак” физкультурнай-спортивнай обществотыгар оҕолорго бастаабыта. Россия “Спартагар” үһүс миэстэлэммитэ. Спортоскуола сабыллыбытын истэн, Дмитрий Петрович Коркин бэйэтин тустууга оскуолатыгар Чурапчыга ыҥырбытыгар үөрүүнэн барбыта.
Күһүн 10-с кылааска Чурапчы спортивнай оскуола-интэринээтигэр үөрэнэ, тустуунан дьарыктана тиийбитэ. Оҕолор саҥа мустан эрэллэрэ. Эрдэ кэлбит тустуук уолаттар дьарыктана сылдьаллара. Дьиҥинэн, Саша Иванов кыһын кэлэн биир нэдиэлэ үөрэммитэ. Наар кылааһыгар, остолобуойга, олорор хоһугар, оттор мас хайытыытыгар, уу баһыытыгар дьуһуурунайдаабыта, үлэлээбитэ. Саҥа кэлбит уол оннук уочарат быһыытынан барытыгар түбэһэн иһэрэ. Санаатыгар, улаханнык дьарыктамматаҕа даҕаны. Ол кыс ортото куоракка “Спартак” күрэхтэһиитигэр кэлэн бастаабытыгар, Константин Сергеевич Постников утарсааччыларын ыраастык кыайталаабыт, тустууга дьоҕурдаах уолу сөбүлүү көрөн, ыҥыран, тута сөбүлэһэн, туох да докумуона суох Чурапчыга кэлсибитэ. Постниковы Куоркун дии санаабыт. Ону тренерэ Анатолий Прокопьевич тоҕо докумуона суох бардын диэн Сунтаарга төттөрү ыҥырбыт. Инньэ гынан, тохсус кылааһы Сунтаарга бүтэрбитэ.
Чурапчы. ”Бөтүрүөбүс”
Ол күһүн иккистээн оскуола-интэринээккэ кэлэн, дьэ, уолаттар кимнээхтэрин-туохтарын билсэр. Д.П. Коркин саҥа кэлбит уолаттартан эттэрин-сииннэрин, күүстэрин-кыахтарын билээри “норматив” тутар үгэстээҕэ.
Сүүрүүгэ, турникка тардыныыга, муостаттан анньыныыга, гиирэни анньыыга барыларыгар “мэлийбит”. Нормативтары кыайан туттарбатах. Аны, тустан көрдөр диэн буолбут. Үс уолаттары хардарыта уларытыһыннара сылдьан Иванову утары биир-биир киллэртээбит. Бэйэтин дьиэтигэр-уотугар куһаҕана суох тустуугунан ааҕыллар Саша Иванов туох-баарынан үһүөннэрин кытта тустубут. Уолаттар хардарыта киирэ-киирэ лэһиргэппитинэн барбыттар. Иванов бэйэтэ этэринэн киниэхэ “день авиации” күнүн оҥорбуттар. Очко ылбытын-ылбатаҕын да өйдөөбөт буолуор диэри “сордообуттар”.
Бүппүттэрин кэннэ, Бөтүрүөбүс мүчүҥнүү-мүчүҥнүү Сашаны эргитэ сылдьан былчыҥнарын тутуталаабыт. “Хайа, доҕор, Уйбаныап, дьиэҕиттэн тугу да аҕалбатаххын дуу”,- диэбитигэр, Саша “дьиэбиттэн кэһии аҕалыахтаахпын ылбатахпын” дии санаабыт, “суох”,- диэн хоруйдаабыт. Дьэ, бүттүм, үүрүллэр буоллум дии санаабыт.
Сонно тута, дьарык кэнниттэн Дмитрий Петрович Саша Иванову кабинетыгар ыҥырбыт. Киирбитигэр тугу да саҥарбат, утары көрөн олорор. Тоҕо саҥарбатый дии санаабыт. Онтон, дьэ, чочумча буолан баран: “Уйбаныап, быйыл Сойууска бастыахпыт! Чэ, бар, таҕыс”-диэбит. Олорор уопсайыгар баран иһэн “киһини күлүү гынар” дии санаан улаханнык кыһыйбыт. Нормативтарын туттарбатаҕыттан, тустан да хоттортообутуттан, аны Коркин Сойууска бастыахпыт диэбитин саныы-саныы, сирэйэ-хараҕа дэлби үллэн, ыбылы “ньиэрбинэйдээн” хоһугар тиийбит. Уолаттара бааллар, сорохтор гитараҕа оонньууллар. Киирээт, суумкатын хомуммут. “Хайа, ханна, тоҕо бардын?” диэн ыйыппыттарыгар, “ээ, дьиэлиибин, Коркин киһини күлүү гынар, быйыл Сойууска бастыахпыт диэтэ” диэн буолбут. “Тыый, доҕор, Бөтүрүөбүс бэйэтэ инньэ диэбит буоллаҕына, чахчы бастыыгын. Онон, ол-бу буолума, хаалаҕын, хайдах буолбут киһигиний”,- дэспиттэр, күргүйдээбиттэр. Суумкатын былдьаан ылан орон анныгар тэппиттэр. Кэлин билбитэ, кинини кытта тустан төкүнүтэлээбит, быһыта тыытан бэрэбиэркэлээн тургуппут Россия, Сойуус, аан дойду мэтээллэрин аҕалтаабыт Илларион Федосеев, Петя Платонов уонна Юра Цыкунов эбиттэр. Инньэ гынан, уоскуйбут. Хаалан, дьарыгын, дьэ, саҕалаабыт.
Россия ыччаттарын чөмпүйүөнэ Николай Барашков турнирыгар кыттыбыт, үһүс буолбут. Онтон ыла тренерэ Дмитрий Петрович туһуннарбатах. Күүскэ дьарыктаабыт. Үс ыйы быһа биир “миэлиҥсэ” албаһы сүүс араас хамсаныыларын оҥорторбут. Кытаанахтык ылсыбыт. Россия ыччаттарын көбүөрүгэр тустан үһүс миэстэлэммит. Онус кылаас уола Саша Иванов ыччат сааһын туола илигэ. Бөтүрүөбүс дьарыктыыр уолаттарын билэттиирэ, курдаттыы көрөттүүргэ дылыта. Биир да тылынан хайҕаабат, “үчүгэй” диэн тылы тутубат. Ол оннугар сэмэлээри, сылтах була сатыыр, мөлтөх өрүттэрин көрдүүр, булар идэлээҕэ. Биирдэ кабардин уолун тулуппатах, 20 очконан баһыйан иһэн, бүтэһик сөкүүндэҕэ, кыайдым диэн сымнаан биэрэн очко биэрбитигэр “улахан күрэхтэһиилэргэ хотторуоххун сөп” диэн өйүгэр хатанар гына күүскэ соҕус сэмэлээбит. Бөтүрүөбүс кыайбыккыттан-хотторбуккуттан тутулуга хас биирдии хапсыһыылары ырыттарар идэлээҕэ. Иитиллээччилэрин толкуйдуур дьоҕурдарын сайыннарара.
Дмитрий Петрович дьарыгар уолаттар кыахтарын көрөн араас методикалары туттара. Саша Иванов түргэн хамсаныылардаах хаачыстыбаларын сайыннарарга болҕомтону уурбута. Илии-атах, сис күүһүн хачайдыыр тренажердарга чугаһаппатаҕа. Ол оннугар, оскуораска, имигэскэ, сымса буолууга туһааннаах былчыҥнары сайыннарыыга үлэлэтэрэ. Сыыһаны-халтыны хайдах көннөрөрү быһааран биэрэрэ. Албастары түргэнник оҥортороро. Бөтүрүөбүс биир уратыта итиннэ сытара.
ССРС чөмпүйүөнэ!
Ситиһиилэр хотоҕостуу субуллан кэлэн испиттэрэ. 1969 с. Россия үөрэнээччилэрин спартакиадаларыгар “хаардыы хаампыта”. Д.П. Коркин эппитин курдук, ССРС уолаттарын чөмпүйүөнүнэн буолбута. Эрэллээхтик бастаабыта. Тустуук уол кыаҕын хайдахтаах курдук өтө көрүүнүй, билииний!
Куоркун тустууга оскуолатын бүтэрбиттэр дойду киин куораттарыгар, армия спорт кулууптарыгар барыталыыллара. Александр Иванов Казахстан Алма-Ата куоратыгар физкультура уонна спорт институтун студенынан буолбута. Ити кэмнэргэ Иванов Тустар 52 кг ыйааһыныгар Насрулла Насруллаев, Гаврил Дмитриев, Арсен Алахвердиев, Тельман Пашаев, Заур Шекирладзе, Миколадзе уо.д.а. уонтан тахса дойду тэҥ баайыылаах күүстээх бөҕөстөрө бааллара. Онтон, сүүмэрдэммит хамаандаҕа алта тустуугу ылаллара. Ол туһуттан ССРС чемпионатыгар бэйэҕин көрдөрүөхтээххин. Биир-икки очконан баһыйсыы быһаарара.
Александр Иванов 1970 с. ССРС ыччаттарын, Европа “Олимпийскай эрэллэрин” 1971 с. “аан дойду аччыгый чемпионатынан” ааттанар Тбилиси норуоттар икки ардыларынааҕы турниры кыайталаабыта. Айылҕа хатаҕалаабыт чаҕылхай талаанынан, дьоҕурунан ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибитэ. Тбилиси турнирдарыгар түөрт төгүл “Бастыҥ техникатын иһин” бириистэри ылаттаабыта. ССРС улахан дьоҥҥо чемпионатыгар 1972 с. иккис буолуоҕуттан үс иһиттэн түспэтэҕэ. Икки төгүл, ол иһигэр, Олимпийскай оонньуулар 1976 с. буолар сылыгар бастаабыта.
Александр Иванов тустуунан олорбута. Ол эрээри барыта үүт-тураан буолбатаҕа. Алма-Атаҕа үөрэнэр-олорор сылларыгар тус тренерин Кубаҕа көмө бэрээдэгинэн контрагынан үлэҕэ ыытаннар, тренерэ суох хаалбыта. Коркин оскуолатын ааспыт дьарыгынан норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдары, Сойуус чемпионаттарын кыайталаабыта. Бүччүм санаатын толорон олимпиадаҕа кыттыан сөбүгэр харгыстар үөскээбиттэрэ. Дойду тренердэрэ бэйэлэрин бөҕөстөрүн таһаара сатыыллара. Александры аан дойду уонна Европа чемпионаттарыгар кытыннарбатахтара. Монреаллааҕы олимпийскай оонньууларга кыттарга, ордук, ыйааһын түһэриитигэр, ыарахаттары көрсүбүтэ.
Олимпийскай хамаандаҕа
1976 олимпиада сылыгар Одессаҕа буолбут ССРС чемпионатыгар үс саха бөҕөһө Роман Дмитриев 48 кг, Александр Иванов 52 кг, Павел Пинигин 68 кг үһүөн кыһыл көмүс мэтээллэри ылаттаабыттара уонна олимпийскай хамаандаҕа киллэриллибиттэрэ. Александр “тыыннаах ыйааһына” 64-65 кг этэ. Ыйааһын аайы бастакы нүөмэрдэр мөлтүүр-ахсыыр түгэннэригэр кэтэхтэригэр саппаас тустууктар солбуйарга бэлэм сылдьаллара. Иванов ыйааһыныгар аан дойду, Европа үрүҥ көмүс призера, аан дойду Кубогын кыайыылааҕа, Тельман Пашаев баара. Ыйааһыны тутар кэмнэр бүрүүкээн кэлбиттэрэ. Күннэтэ эбиллэ, тахса турар ыйааһыны үүрэр улахан сыра, бэйэтэ туспа “искусство” этэ. Бөҕөстөр туруктарын бэрэбиэркэлиир хапсыһыылар (прикидкалар) буолуталыыллара. “Прикидканы” ааспыттар тото-хана аһыыллара, күүс-сэниэ ылаллара көҥүллэнэр буолан үөрэллэрэ, өрө тыыналлара.
Хомойуох иһин, “прикидкаларга” бэлэмнэнэ сылдьар Александр Ивановка оннук буолбатаҕа. Бастакы, иккис, үһүс “прикидкалары” болдьуу-болдьуу оҥорботохторо. Бээтинсэттэн бээтинсэҕэ көһөрөн испиттэрэ. Ый курдук ыйааһынын тутан, ааньа аһаабатаҕа, аччык сылдьыбыта, күүһэ-уоҕа да өһүллэн барбыта. Ону кимиэхэ да биллэрбэккэ кыһаллара. Ый курдук буолан баран, кэмниэ-кэнэҕэс, күүтүүлээх-кэтэһиилээх”прикидака”, дьэ буолбута. Ивановтаах Пашаевы ыйаабакка эрэ (?!!!) көбүөргэ туһуннара таһаарбыттара. Саамай кыһыыта ол баар. Аттыгар тус тренерэ суох бөҕөс мөккүһэр кыаҕа суоҕа. Олимпийскай хамаандаҕа баар ыкса доҕордоспут 40 тренердэр бэйэлэрин эрэ бөҕөстөрүн туһугар кыһаллаллара. Ивановка ким да “ыалдьыбат” этэ. Александр Иванов аттыгар доҕотторо Роман, Павел бааллара да, хайыыр да кыахтара суох этэ. Туох-баар дьарыктарга бэйэҕин үчүгэй эрэ өттүнэн көрдөрүөхтээххин. Мөлтөөбүтүн туһунан кыырпах да саҕаны биллэриэ, онуоха “повод” биэриэ суохтааххын.
Дьиҥэр, ол олимпиадаҕа бараары сылдьан, ыйы ыйдаан тото-хана аһаабакка, “истощениеҕа” барбыта. Ыйааһыны таһаарыы дөбөҥ, онтон түһэриэххин баҕардаххына хара-накаас. Сэниэҕин-сылбаҕын улаханнык барааҥҥын түһэрэҕин. Инньэ гынан, Александр олимпийскай оонньууларга кичэллээхтик бэлэмнэммэккэ, ыйааһынын кытта уһуннук тиниктэспитэ. Ол диэн дөксө кыра. Тренердэр күн аайы солбуһа сылдьан дьарык хаамыытын кэтээн көрөллөрө. “Что ты зря мучаешься, Саша, давай ешь! На олимпийские игры все-равно не поедешь. Поедет Пашаев!” дэһэллэрэ. Александр тугу да хардарбат этэ. Хоһугар киирэн ытыы-ытыы хаһыытыан баҕарара да, уолаттар көрүөхтэрэ диэн кыбыстара. Туттунара.
Кэтэһиилээх “прикидката” саҕаламмыта. Икки киилэ көҥүллэнэр этэ. 60 кг үктүүр ыйааһыннаах, сэниэлээх Пашаев киирээт да, 54 кг ыйааһыннаах Иванову муоска туппута да, “син-биир чыыстай барбаппын” диэн өһөс хаанын киллэрэн тиэрэ кэдэрийэн сытар Александры кыайан хам баттаабатаҕа. Салгыы тустубуттара. Александр хонноҕо аһыллан, уоҕа-кылына киирэн, утарсааччытын таптаабытынан тамнааттаабыта уонна 9:2 “безоговорочно” кыайбыта! Тренердэр “Иванов эстиэ-быстыа, мөлтүө, хотторуо” диэн былааннара туолбатаҕа.
Хамаандаҕа лап-киллэриллиэн сөп курдуга да, тута эппэтэхтэрэ. Уһатыы-кэҥэтии син-биир баара. Экипировка ылыытыгар “Иванов ты тоже” диэн буолта. Бөҕөстөргө барыларыгар “ССРС” суруктаах форма биэртэлээбиттэрэ, Ивановка эмиэ биэрбиттэрэ эрээри, сүрүн тренер Шахмурадов “ыксаама, күүтэн эр, кэтимэ” диэн тохтоппута. Атыттар үөрэ-көтө формаларын кэппиттэрэ көрөргө үчүгэйэ сүрдээҕэ! Хамаанда састааба өссө да чуолкайа суоҕа, сарсын биллиэхтээҕэ. Эмиэ суукканы быһа кэтэһии уһуна, биир да чаас ааһан биэрбэтэ сүрдээх этэ. Нөҥүө күнүгэр хамаанда састаабын испииһэгин билиһиннэрии буолбута. Долгуйуу улахан этэ. “57 кг - Иванов Александр!” диэн аатын дьэ истибитэ!! Үөрүүтүттэн хараҕын уута ыгыллан тахсыбытын түргэн үлүгэрдик туора соттубута.
Дьиҥинэн, олимпийскай хамаанда испииһэгэ эрдэ бигэргэтиллибит эбит этэ. Ону эппэккэ сылдьыбыттар. Улахан тустуу ис куукуната, дьэ, итинник. “Ыстаабыккын эрэнимэ, ыйыстыбыккын эрэн!” диэн өс хоһоонэ оруобуна сөп түбэһэр. Кытаанах эрэ санаалаах киһи тулуйар. Онуоха, тренердэр ортолоругар баар систиэмэни кыайбыт Александр Иванов үгүс көлүөнэлэргэ чаҕылхай холобурунан буолар.
Монреаль
Кэннинэн барары, чугуйары, кэтэһэри-манаһары билбэт Александр Иванов көбүөргэ баҕаран туран тустара. Коркин уолаттара бары да оннук этилэр. Александр үөһэттэн бырахсыылардаах кыраһыабай хапсыһыылары көрдөрөрө. Бэйэтин иннигэр оннук сыалы-соругу туруорунара. Саамай үрдүк техникалаах бөҕөһүнэн сыаналыыллара, тустуу “эталона” диэн хайгыыллара. Олимпиада чыпчаалын дабайарга кыах үөскэтиллибитэ. Дойду иннигэр, тапталлаах Сахатын сирин иннигэр сүдү эппиэтиэс тирээн кэлбитэ.
Монреаллааҕы олимпийскай оонньуулар көбүөрүгэр ыйааһынын тута сатаан, аччык тиийбитэ. Бу дьэ, иэдээн буолбатах дуо?!! Маастарыстыбатын, техникатын көмөлөрүнэн, барыллааһын хапсыһыыларга утарсааччыларын итэҕэтиилээхтик хотуталаабыта. Полуфиналга Соҕуруу Корея бөҕөһүн 26:5 кыайбыта. Финалга японец Юдзи Такадалыын утарыта тахсыбыттара.
Тренердэр утары үлэлэрин түмүгэ финал үһүс түһүмэҕэр “саайбыта”.
Маҥнайгы түһүмэх 5:4 Иванов туһатыгар, иккис түһүмэх 11:11 түмүктэммиттэрин кэннэ, Александр муннугар сынньана олордоҕуна эмискэ харахтара ирим-дьирим буолбуттара, туманырбыттара, уостара ыпсыбат буолан хаалбыттара. Тарбахтара дыҥ курдуктара. Соһуйбута. Билигин санаан кэллэҕинэ, ити түгэн биллэргэ дылы гынар. Эт-хаан илистиитэ “баарын биллэрбитэ”. Хапсыһа киирбитигэр, хайдах эрэ бэйэтин хамсаныылара, Такада да хамсаныылара бытаараннар, барыта бытаардыллыбыт киинэ курдуга. Үһүс түһүмэххэ биир да баалы ылбатаҕа. Хапсыһыы 21:11 японец туһатыгар түмүктэммитэ. Кыһыл көмүскэ тэҥнээх үрүҥ көмүс ситиһиллибитэ!
Арай, мэһэйдээбэтэх буоллунар эрэ диибит.
Улахан спорт моһоллорун, чыпчаалга тиийэр уустуктарын туораабыт, кытаанах, булгуруйбат эр санаатын көрдөрбүт, саха тустуутун аан дойдуга аатырдыбыт, олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс медалиһын Александр Николаевич Иванову үбүлүөйдээх 75 сааһын томточчу туолбутунан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит, баҕа санаа бастыҥын, барҕа махтал тылларын аныыбыт!
Баһылай Посельскай
