ССРС спордун үтүөлээх маастара Александр Николаевич Иванов үбүлүөйдээх 75 сааһыгар аналлаах быыстапка үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһылынна. “Улуу Пехлеванынан” сүрэхтэммит бөҕөс хапсыһыыларын көрдөрөр уус-уран документальнай киинэ көрдөрүлүннэ,
“Туймаада” Государственнай вокальнай ансаамбылын эр дьонун “Уол оҕо охтума, чугуйума”, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун артыыһа, опера уонна балет театрын солиһа Владимир Заболоцкай “Туой-Хайа соргута”, Владимир Прокопьев бэйэтэ айбыт “Өлөксөөн” ырыалара дуораһыйдылар, итии, истиҥ ахтыы-кэпсэтиилэр буоллулар, эҕэрдэ тыллар этилиннилэр. Историяҕа тиһиллэр ис хоһоонноох мунньах буолла.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка миниистирин э.т. Гаврил Михайлович Мохначевскай саха омук номоххо киирбит чулуу бөҕөһүн Александр Иванову 75 сааһынан чиэстээһин Ил Дархан дьаһалынан ыытыллыахтааҕын, кинигэтэ тахсыахтааҕын, көҥүл тустууга Азия-Япония-Саха матчевай көрүсүһүүлэрэ ыытыллыахтааҕын;
Ярославскай аатынан Саха музейын дириэктэрэ Николай Дмитриевич Бугаев саамай кырдьаҕас саастаах улахан музейга саха тустуутун сайдыытын көрдөрөр-кэпсиир быыстапка элбэх чаҕылхай тустуу сулустарын таһаарар суолталааҕын; Олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөнэ, ССРС спордун үтүөлээх маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Олимпийскай Сэбиэтин президенэ, СӨ тустууга федерациятын вице-президенэ,
Ил Түмэн депутата Павел Павлович Пинигин ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар ыкса доҕорун “Улуу Пехлеван” диэн сүдү ааты 1970 с. Тегераҥҥа сэттэ аатырар иранецтары айкидо хамсаныыларынан туох да мөккүөрэ суох лаппа баһыйталаан уонна ыраастык эр-биир хотуталаан сөхтөрбүтүн иһин иҥэрбиттэрин, спорт Дыбарыаһыгар мустубут тустууну таптааччылар тутан-хабан, имэрийэн көрөр итэҕэллээхтэрин, автобуска нэһиилэ төлө көтөн киирбиттэрин; олимпиада иннинээҕи 1976 с. Одессаҕа буолбут ССРС сүүмэрдиир чемпионатыгар 40-н тахса саха тустубуттарын, финалга Роман, Алкксандр уонна кини тиийэннэр бастаабыттарын, путевка ылбыттарын ылыннарыылаахтык кэпсээтэ;
Саха Өрөспүүббүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, историческай наук кандидата Пантелеймон Пантелеймонович Петров быыстапка олимпиецтар ааттарын үйэтитэрин, Поярков уулуссаны “Олимпиецтар” ааттарынан уларытарга туруорсалларын;
Александр Иванов биир дойдулааҕа, поэт, суруйааччы Михаил Егорович Иванов “Ленин” аатынан совхозка ыанньыксыттаабыт ийэтин Варвара Григорьевнаны, булчут аҕатын Николай Матвеевиһы үтүө-мааны үлэһит дьон буолалларын, убайын Николайы кытта атах сыгынньах оонньообуттарын, сир үрдүттэн симэлийбит, ууга тимирбит, билигин өрөспүүбүлүкэ улуустарынан тарҕаммыт Туой-Хайа бөһүөлэгин олохтоохторун ааттарыттан төрүт өбүгэлэрин сирдэрин аан дойдуга соргулаахтык ааттатан билиннэрбит ылгын уолларыгар Александрга Махтал, Эҕэрдэ Суруктарын ааҕан иһитиннэрдэ.
Тустууну иһиттэн үчүгэйдик билэр, ырытар, Саха сирин Үрдүкү суутугар судьуйалаабыт, Ил Дархан сүбэһитэ Игорь Игнатьевич Николаев, Ил Түмэҥҥэ депутаттаабыт, Суорун Омоллоон аатынан опера-балет театрын салайбыт Гаврил Гаврильевич Местников чугас доҕордорун Александр Иванов туһунан истиҥ, бэрт сэдэх түгэннэри кэпсээн сэргэхситтилэр. Кэккэ этиилэри киллэрдилэр.
Ол курдук, Игорь Игнатьевич Николаев этэринэн, ханнык баҕарар омук дойдулара кыахтаах, күүстээх санаалаах эр дьоннордоох. Онуоха сөп түбэһэр спортаах. Сахаларга эр киһини эр киһи оҥорбут, кыргыс сылларын этэҥҥэ туораппыт, булду-алды, аар-айылҕа адьырҕаларын кытта киирсэн модун санаалаабыт, сылбырҕа хапсаҕай уонна көҥүл тустуу өрө тутуллаллар. Өр сыллаах түһүмэхтэринэн сайдан кэллилэр. Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччилэрэ Роман Дмитриев, Павел Пинигин, Александр Иванов 1972 с. Мюнхеҥҥэ, 1976 с. Монреальга Олимпийскай оонньуулар чыпчаалларын дабайбыттара, икки кыһыл көмүс, икки үрүҥ мэтээллэри аҕалбыттара, саха норуоту аатырдыбыттара.
Александр Николаевич 20-с үйэ тустуутугар аан дойдуга саамай бастыҥ техникалаах тустуук быһыытынан үрдүк сыанабылы ылбыта. Биир кэмҥэ тустууга улахан техника наадата суох, күүс эрэ наада диэн сыыһа өйдөбүл баара. Киһини охторорго албас наада, албаһа суох киһини охторбоккун. Тустууга ким саамай үрдүк техникалаах ол элбэх ситиһиини аҕалар. Тустуутун уратыта кини түргэн хамсаныылара, чыпчылҕан өйө, айан тустарыгар.
Саха ыалын сиэринэн элбэх оҕолоох, сиэннэрдээх. Бүтүн аҕа ууһун иитэн таһаарда. 50 сааһын туолар үбүлүөйүгэр Д.П. Коркин кэргэнэ Александра Семеновна этэн турар: “Биирдэ эбиэккэ Дмитрий Петрович киирэн, хайдах эрэ мүчүк гынан баран, Сунтаартан кыыс кыраһыабай уол кэлбит, кыргыттарбытын аймыыр киһи буолбут. Уонна сытыы-хотуу, мэник-тэник, чэ, уонна Сунтаардарга баар кыра киһиргэс соҕус киһи кэлбитин көрбүт уонна улуу тренер буолан тута, бу киһини хайдах гынан сөптөөх суолга тайаннаран, улахан тустуук оҥоробун диэн. Уонна онус кылааска үөрэнэр кыраһаабыссаны, актыбыысканы Макарова Варяны ыҥыран ылар уонна “Уйбаныап эбэһээтэлинэ оскуоланы бүтэриэхтээх диэн эппит”. Дьэ, онтон ыла Варя, Варвара Афанасьевна улуу учууталын сорудаҕын толорон, онус кылаастан күн бүгүҥҥэ диэри көрөн-истэн, Сашаҕа оҕо-уруу, сиэн бөҕөнү бэлэхтээн, саха биир бастыҥ ыалын хотун ийэтэ буолан олорор. Киниэхэ махтаныахха наада!
Александр киһи быһыытынан сытыы кылыс тыллаах, өйдөөх-санаалаах. Хаһан даҕаны кыыһырар диэни билбэт. Киһи дьиибэлээһинин утары дьиибэлээһиҥҥэ таһаарар. Биирдэ хаһыакка “Прокопий Петров 120 тардынар!” диэн суруйбуттар. Ону Сашаттан эн хаста тардынаҕыный диэн ыйыппытыгар, 12 диэн буолбут. Эс, туох ааттаах мөлтөх киһигиний уонна хайдах тустубуккунуй диэн соһуйуу буолбут. Ону күлэн баран эппит “Хайдах эрэ мин тустууга күрэхтэспит курдук өйдүүбүн ээ, тардыныыга буолбатах!” диэн хардарбыт. Ити курдук кини ханнык да түгэҥҥэ хаһан да хаайтарбатсытыы эппиэттэрдээх. Тустуук барыта оннук. Алквиад Иванов, Вячеслав Карпов, Илларион Федосеев, Павел Пинигин, Василий Гоголев бары киһи сэрэнэн саҥарар тустууктара. Тылгыттан хабан ылаллар. Чыпчылҕан өйдөөх эрэ киһи улуу тустуук буолар. Былчыҥҥа хамаанда барыта мэйииттэн барар. Ол иһин уһулуччу өйдөөх, улахан интэриэстээх, бөһүлүөктүү толкуйдаах дьоннор улахан тустуук буолаллар. Ол иһин биһиги тустууктарга сүгүрүйэбит. Саамай өйдөөх, сытыы тыллаах дьоннор үксүлэрэ тустууктар.
Гаврил Гаврильевич Местников Саха норуотун аан маҥнай аан дойдуга искусство дьоно таһаарбыттара диэнтэн этиитин саҕалаата. 1972 с. ыам ыйыгар Чехословакия Прага куоратыгар норуоттар икки ардыларынааҕы вокалистар конкурстарыгар Анегина Ильина бастакы миэстэни ылбыта, лауреат буолбута. Тустууктар балериналары көрөөрү, билсээри театртан арахсыбат этилэр. Алвиад Иванов Клавдия Иванованы, Николай Неустроев Наталья Посельскаяны кэргэн ылбыттара. Культураны уонна спорду дьүөрэлиир сөбүн, ол тустууктарга көмөлөөҕүн, аныгы тустуук ыччаттар ити холобуру батыһыахтарын сөбүн быһаарда.
Монреаллааҕы Олимпиадаҕа үс саха бөҕөстөрүн кыайыылара хатылана илик. Үс саха финалга тахсыбыта улахан уһулуччулаах ситиһии. Үһүөн чемпион буолар кыахтаахтара. 48 кг Романы балыйан устан кэбиспиттэрэ. Александры 57 кг ыйааһын түһэттэрэн уһуннук сордообуттара, эстэн хаалбыт киһини туһуннарбыттара. Павел Пинигин соҕотоҕун бастаабыта. Монреаллааҕы олимпийскай оонньуулар 57 кг чөмпүйүөнэ Юдзи Такеда саха бөҕөстөрө үс кыһыл көмүс мэтээли ылыахтаахтарын туһунан эппитэ оруннаах.
Салгыы, Гаврил Гаврильевич, Дзержиской уулуссаттан туораан тахсар Поярков уонна Ойуунускай уулуссалары үс олимпиецтар памятниктара турар “Триумф” спорт Дыбарыаһыгар диэри “Олимпийскай проспегынан” үргүлдьү тиийиэххэ сөбүн, авиапортан кэлэр Дзержинскэй уулуссатын Ойуунускай ааттарынан уларытарга оруннаах этиилэри киллэрбитэ дохсун ытыс тыаһынан өйөннө. Соҕурууттан кэлэр Улуу Туймаада ыалдьыттара, туристар баай историялаах ырыаҕа ылланар хоту дойду киин куоратын Дьокуускайы, Сахабыт сирин баай историятын астына-дуоһуйа билиэ-көрүө, олохтоохтор биһи да киэн туттуо этибит.
Александр Николаевич олоҕун аргыһа, эмчит идэлээх Варвара Афанасьевна Иванова 54 сыл бииргэ “эн-мин” дэһэн, үс оҕону төрөтөн, сиэннэрин улаатыннаралларын, аҕаларын, эһээлэрин наһаа таптыылларын, 1972 сылтан эрэйи, куһаҕаны билбэтэхтэрин, оҕо-уруу мустар туруктаах ыал буолан олороллоругар, “дьоллоох олоҕу бэлэхтээбиккэр махтал!” диэтэ. Тустуук, кэргэн быһыытынан сымнаҕаһын, үөрэ-көтө сылдьарын, балыйтарыыны, тустууну дьиэтигэр “соһон аҕалбатын” эттэ, музей үлэһиттэригэр махтанарын биллэрдэ.
Бэйэтин түмүк тылыгар Александр Николаевич Иванов буола турар түгэн долгутуулааҕын, тус олоҕун санатарын, олимпйскай чөмпүйүөн буоларга, аан дойдуну кыайар диэн истэргэ судургу курдук эрээри, элбэх мэһэйдэр, уустуктар баалларын, талыллыбыт эрэ дьон чыпчаалларга тиийэллэрин, норуот тапталын, билиниилэрин, итэҕэлин илдьэ сылдьыы тустаах киһи үлэтин түмүгэ буоларын, ону сатаан уйан, дьоһуннук, сөпкө илдьэ сылдьыллыахтааҕын, буола турар тэрээһиҥҥэ, кэлбит дьоҥҥо махтанарын биллэрдэ.
Спорт музейын салаатын салайар, Саха музейын үлэһитэ, Александр Ивановка аналлаах быыстапканы көҕүлээн тэрийбит Михаил Егорович Друзьянов туруоруллубут экспонаттары, матырыйааллары көрдөрдө, быһааран кэпсээтэ. Быыстапка ССРС, РСФСР, ССРС үтүөлээх тренерэ Д.П. Коркин төрөөбүт балаҕан ыйын 4 күнүгэр “Строительнай” рынокка сыллата туруорулларын, аны, “Триумф” уораҕайыгар туруоруллуоҕа. Музей оҥорор былаан баарын. А.Н. Иванов олмипийскай мэтээлэ, “Улуу Пехлеван” аатын ылбыт Кубога, мэтээллэрэ, ССРС-ка чөмпүйүөннээбит, Тбилисигэ, Тегераҥҥа кыайталаабыт мэтээллэрэ уо.д.а. барыта бааллар. Сулустаах, гербэлээх, өтүйэлээх ССРС чөмпүйүөнүн мэтээллэрэ спорт атын көрүснэрин кытта биирдэр, үкчүлэр. Казахстаҥҥа бу саҥардыыҥҥыта туттарбыт “профессор” үрдүк аата-суола иҥэриллибит бэлиэтэ, аттестата, туруоруллубуттар. Олимпийскай оонньуулар, аан дойду чөмпүйүөннэригэр эрэ туттарыллар “учуонай истиэпэнэ” суолталаахтар. Алмаастаах “Хотугу Сулус” уордьана эмиэ баар. Александр Иванову туората сатааннар, аан дойду, Европа чемпионаттарыгар кытыннарбатахтара. Ыйы ыйдаан ыйааһынын тутан, аанньа аһаабакка, сэниэтэ эстибит тустуугу олимпиадаҕа туһуннарбыттара. Чаҕылхайа, кыаҕа бэрт буолан финалга тиийбитэ уонна үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитэ – дьиҥ геройдуу быһыы! Үөһэттэн түспүт киһи, кини курдук техникалаах тустуук аан дойдуга суох. Чувстволаах, урутаан тустар. Кэннинэн барары, чугуйары билбэт, көбүөр таһыгар куотар утарсааччыларын көбүөр ортотугар соһон киллэрэн тиэритэ баттаан, ыраастык уурталыыр, быыстапка биир ый туруоҕа диир Михаил Друзьянов.
Баһылай Посельскай
