Петр Новиков – Бөдөҥ Бүөккэ, Илья Захаров, Василий Уваров, Дмитрий Пахомов, Алексей Пахомов, Илья Солдатов, бырааттыы Константин, Михаил Пахомовтар, ГерманУстинов уо.д.а. өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр ааттаах-суоллаах тустууктар төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэрэ. Араас көлүөнэ оҕолор тустуунан дьарыктаммыттара. 60-с сыллардаахха тренер Илья Петрович Захаров тустуу бастакы секиятын аһан үлэлэппитэ. 90-с сылларга Илья Анатольевич Солдатов тренердээбитэ. “Маастардар бириистэригэр” улуус уонна өрөспүүбүлүкэ турнирдара ыытыллар буолбуттара. 2023 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ, норуоттар икки ардыларынааҕы категориялаах судьуйа Аркадий Николаевич Тастыгин тренердиир.
Кулун тутар 22 күнүгэр “И.А. Солдатов аатынан спортсаалаҕа” ССРС спордун маастара Алексей Петрович Пахомов 76 сылын кэриэһигэр өрөспүүбүлүкэ 9-15 саастаах уолаттарын көҥүл тустууга турнира аан бастакытын тэрилиннэ. Бу иннинэ “Маастардар бириистэрэ” ыытыллаллара. Абый, Амма, Алдан, Горнай, Мэҥэ-Хаҥалас, Хатас, Дьокуускай куорат 3, 5 №№ оҕо спортоскуолаларын уонна Эмис нэһилиэгиттэн 120-чэ уолаттар икки көбүөрүнэн тустан бурхатыстылар.
1965-1966 сс. Чурапчыга тренер Д.П. Коркин ыҥырыытынан оройуоннартан тустуунан дьарыктананар оҕо бөҕө кэлбитэ. Алеша Пахомов биһиги кылааспытыгар үөрэммитэ. Модьу, сырдык сэбэрэлээх уол этэ. Кыраһыабай буочардааҕа. Үчүгэйдик үөрэнэрэ. Ордук-хоһу, солуута суоҕу тылласпат, оҕолорго, дьоҥҥо ытыктабыллаахтык сыһыаннаһара. Ыраастык, чэбэрдик таҥнан, дуоспуруннаахтык туттан-хаптан, дьоһуннаахтык сылдьар буолара. Күүстээх-күүстээх курдук, бэйэтин кыаҕар эрэллээх, сэмэй, холку, сымнаҕас майгыннааҕа.
Алексей Петрович Пахомов 1950 с. тохсунньу 19 күнүгэр Амма Эмиһин “В.М. Молотов аатынан” холхуос “Буруттаах” учаастагар бүтэһик оҕонон төрөөбүтэ. Элбэх оҕолоох ыал аҕалара тымныйан ыалдьан эрдэ өлөн, ыанньыксыт ийэтэ, Бүтүн Сойуустааҕы Норуот Хаһаайыстыбатын Ситиһиилэрин Быыстапкатын кыттыылааҕа (ВДНХ) Татьяна Петровна оҕолорун соҕотоҕун иитэн улаатыннартаабыта. Эмис оскуолатыгар Илья Петрович Захаровка тустуунан дьарыктаммыта. 1962 с. күһүнүгэр дьоно Бүлүүгэ көспүттэригэр, өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ Федор Федорович Павловка; 1965-1968 сс.Чурапчы спортоскуолатыгар Саха АССР, РСФСР, ССРС үтүөлээх тренеригэр Д.П. Коркиҥҥа дьарыктаммыта. “Урожай” ДСО, Дальнай Восток уонна Сибиир көбүөрдэригэр бастаабыта.1969 сыл сайын ыһыахха “Саха Ватанабетын” Петр Алексеевы хапсаҕайга кыайбыта. 68 уонна 74 кг тахсыылаахтык тустубута. Көҥүл тустууга Саха АССР чемпионатыгар норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын Алексей Ермолаевы кыайан, Николай Захаров-Сахаачча кэнниттэн иккис миэстэлэммитэ. Армияҕа спорт ротаҕа РСФСР үтүөлээх тренеригэр И.Р. Фрунджиевка, ЦСКА-ҕа ССРС үтүөлээх тренеригэр С.А. Преображенскайга дьарыктаммыта. Бүтүн Сойуустааҕы турнирдарга бастаталаабыта, ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чөмпүйүөнэ, Саха сирин икки төгүллээх (1971, 1975 сс.) чөмпүйүөнэ. Дьокуускай, Улан-Удэ, Харьков, Москва куораттарын чөмпүйүөнэ, призера. Николай Барашков, Николай Захаров турнирдарын, Казахстан, Украина түһүлгэлэрин “Бастыҥ бөҕөс” анал бириистэрин хаһаайыннара. 1979 с. Харьковтааҕы юридическай институту бүтэрбитэ. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар прокурор көмөлөһөөччүтүнэн, Таатта, Усуйаана, оройуоннарыгар прокурорунан, 1994 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар үлэлээбитэ. Үгүс наҕараадалардаах.
Турнир үөрүүлээхтик аһыллыытыгар Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера А.Н. Иванов, Ил Дархан сүбэһитэ И.И. Николаев, РФ физическай культураҕа уоннас спорка үтүөлээх тренерэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ В.П. Уваров; Алексей Петрович Пахомов олоҕун аргыһа Варвара Егоровна, төрөппүт кыыһа, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы секретариатын салайааччыта Татьяна Алексеевна Сыромятникова, төрөппүт уола, Ю.А. Гагарин аатынан типография ген.дириэктэрин солбуйааччыта Егор Алексеевич Пахомов; экономическэй наука доктора Александр Алексеевич Пахомов; “Ил Түмэн” парламентскай хаһыат шеф-редактора Галина Алексеевна Бочкарева, үөрэх эйгэтин бэтэрээнэ Татьяна Васильевна Охлопкова, Амма улууһугар өр сылларга баһылыктаабыт Василий Алексеевич Пахомов, дэгиттэр спортсмен, спорт бэтэрээнэ Василий Петрович Кузьмин, быраата,үлэ, спорт бэтэрээнэ Иосиф Васильевич Петров, Эмис нэһилиэгин баһылыга Прокопий Петрович Бубякин эҕэрдэ тыллары эттилэр, ахтыылары оҥордулар.
Турнир сүрүн судьуйатынан Амматааҕы “Сахаачча аатынан” оҕо спортоскуолатын тренерэ Егор Петрович Скрябин үлэлээтэ. Комментатор Валериан Иннокентьевич Неустроев норуот бэйиэтэ Күннүк Уурастыырап хоһоонноруттан ааҕыталаан сэргэхситтэ, көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылла.
Эмис оскуолатын тустуук оҕолорун Аркадий Николаевич Тастыгин дьарыктыыр: “Хатыһыылаах, эрийсиилээх хапсыһыылар сэргэхситиини үөскэттилэр. Оҕолору бастакы кылаастартан саҕалаан саастарынан араардыбыт. Эмистэн 12 оҕо уон ыйааһыҥҥа туһунна. Оҕолор тустуу сайдыытын тэтиминэн куттаммакка тустар буолбуттар. “Атакующай стииллэммиттэр”. Түргэнник быһаарсаллар. 10-нуу баалы түргэнник ылаллар, ол аата, оҕолорго техническэй арсеналларын тренердэр туруорбуттар. Бэйэ-бэйэлэрин билсэр оҕолор кэтэсиһэллэр. Тустуу үчүгэйдик туруоруллубут оскуолалара ситиһиилэрдэннилэр. Куораттар үчүгэйдэр уонна Майаттан Тумул, Хара элбэх оҕолоро финалларга таҕыстылар. Биһи, олохтоохтор үөрэбит эрэ. Кыайаннар, биһи оҕолорбутугар сайдалларыгар күүс-көмө буолаллар. Хайа өрүттэргэ үлэлиэхтээхпитин көрдөрөллөр. Манна үлэлээбитим үһүс сыла. Биир оҕобут бастаата, түөрт оҕо үһүс, икки оҕобут бэһис буоллулар. Оҕолорбутун кытта Дальнай Востогу кэрийбиппит, сбордаммыппыт. Кавказка, Кабардино-Балкарияҕа, Москваҕа бара сылдьыбыппыт, тустуу улахан оскуолалара ханна баалларын билсибиттэрэ. Быйыл Бурятиянан, Иркутскайынан, Монголиянан баран кэллибит. Оҕолор атын дойдулар сайдыыларын көрөннөр бэйэлэрэ эмиэ сайдаллар. Улахан тутууларынан, комплекстарынан, музейдарынан сылдьабыт, тустуук оҕолору кытта көрүһүннэрэбит, билсэллэр.Монголияҕа Новай Зеландия, Тыва оҕолоро бааллара, кинилэртэн куттаммакка кэпсэтэн быһаарсар буоллулар. Үөрэх, телефон сайдыыта күүстээх буолан, билигин оҕо сайдыыта балысхан. Чаҕыйбакка, ханнык баҕарар балаһыанньаҕа уопсай тылы булаллар”.
Көбүөргэ 26 кг саҕалаан, 68 кг ыйааһыннаах төрөлкөй уолаттар таҕыстылар. Дьокуускай куорат 5 № спортоскуолатыттан Игорь Щемяков, Эдгар Филиппов; 3 № спортоскуолаттан Айысхаан Попов; Эмистэн Костя Платонов; Мэҥэ-Хаҥалас Тумулуттан Ганя Марков, Эллэй Бочкарев; Хараттан Эркин Гуляев, Арылхан Колесов; Хатастан Ильдар Сариев; Горнайтан Егор Григорьев бастаатылар.
Бириистэр элбэхтэрэ сөхтөрдө. Балтараа чааһы быһа сыаналаах бириистэр, харчынан наҕараадалар туттарылыннылар. Кыайыылаахтар уонна бириистээх миэстэлэргэ уонна анал ааттардаах бириистэргэ тиксибиттэр өйдөбүнньүк мэтээллэри, дипломнары ылаттаатылар. Сорохттор иккилиитэ-үстүүтэ кыайыы, биһирэм үрдэллэригэр таҕыстылар.
Хапсаҕайга муҥутуур кыайыылааҕы быһаарар хапсыһыыларга Эмис нэһилиэгэр Александр Ларионов эрчийэр “Чыпчаал” споркулууп боотурдара оҕо уһуйаантан саҕалаан туһуннулар. Уһуйаан оҕолоругар Миша Неустроев бастаата, мэтээл, диплом, бириис ылла. Оскуола кыра уолаттарыгар Марат Рожин бастаата уонна омук “Volvo” массыынанан биһирэннэ. Улахан уолаттарга 11-с кылааска үөрэнэр Маркел Васильев кыайыыны ситиһэн, Тиэлиги Пахомовтара туруорбут өҥнөөх телевизоры ылан ийэлээх-аҕатын үөртэ.
Эмис нэһилиэгин баһылыга Прокопий Петрович Бубякин астына-дуоһуйа санаатын кытта үллэһиннэ: “Тустууну өрө туппут нэһилиэк буолабыт. “Эмис маастардарын бириистэрэ” биһиэхэ кэмиттэн кэмигэр ыытыллаллар. Бу сырыыга турнирбытын ССРС спордун маастара Алексей Пахомов кэриэһигэр анаатыбыт. Алексей Петрович дойду таһымыгар тиийэ кэккэ улахан ситиһиилэрдээх. Өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлээбитэ. Кини аатын сөргүтэммит бу турниры тэрийэн ыыттыбыт. Сүрдээх үчүгэй таһымнаах тэрээһин буолла. Призовой фондабыт 400 тыһ. курдук буолла. Сүрүн спонсордарынан Алексей Петрович олоҕун аргыһа Варвара Егоровна, дьиэ-кэргэнэ, аймахтара, нэһилиэк дьаһалтата, “Окна стандарт”, ”Мосты Севера” тэрилтэлэр, Эмистэн төрүттээх тустуу маастардара, маастарга кандидаттар, спорт салайааччылара бириистэри туруордулар. Кыттыбыт дьоҥҥо махтанабыт!”.
Уон ыйааһыннар кыайыылаахтарыгар А.П. Пахомов кэргэнэ Варвара Егоровна, оҕолорунаан Татьяна Алексеевна, Егор Алексеевич дьиэ кэргэттэринээн туруорбут “Regulmoto” матассыыкылга сэрэбиэй тарпыттарыгар, 35 кг кыайыылааҕа Мэҥэ-Хаҥалас Харатын оскуолатыттан 4-с кылааска үөрэнэр Арылхан Колесовка дьоллоох түгэн тосхойдо: “Улаханнык үөрдүм. Биэстэ туһуннум. Утарсааччым атахха киирбитигэр “бочкалаан” кэбиспитим. Тренерим аҕам Константин Егорович Колесов, Филиппов Яков Яковлевич уонна Парников Петр Петрович. Республиканскайдарга уонна Дальневосточнайдарга миэстэлэһэ сылдьыбытым. Үчүгэй баҕайы бириис! Тустуунан салгыы дьарыктаныаҕым. Аан дойду чемпионатын кыайыахпын баҕарабын. Матассыыкылбын бэйэм ыытыам!”. Майа 1-кы оскуолатыгар тренердиир Константин Егорович Колесов: “Уолум Арылхан бастаата уонна сэрэбиэйгэ “Байанайа мичик” гынан матассыыкылы тардан ылла. Үөрүүбүт муҥура суох. Тэрийээччилэргэ махталбытын тиэрдэбит! Наһаа үчүгэй бириистэрдээх күрэхтэһии! Матассыыкылы уолум улааттаҕына бэйэтэ сүүрдэр ини. Онуоха диэри убайдара элбэхтэр. Убайдара эмиэ тусталлар. Арылхан төрдүс уол. Бэйэтин кыаҕынан туһунна. Финалга ахсаан 6:6 буолан турдаҕына, бүтэһик 4 сөкүүндэ хаалбытыгар икки баалы ылан матассыыкыл хаһаайынынан буолла!”.
Эҕэрдэлиибит! Матассыыкыл уһун үйэлээх буоллун!
Баһылай Посельскай
