үбүлүөйдээх 80 сааһын үөрүүлээхтик бэлиэтээтэ. Биллиилээх сүүрүк-быһый 1946 с. олунньу 20 күнүгэр Чурапчы оройуонун Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хайахсыт аҕыс кылаастаах, Дириҥ орто оскуолаларын 1965 с. бүтэрбитэ. Хотугу Байыаннай морской флокка сулууспалаабыта. СГУ биология-география факультетын биологияҕа салаатын бүтэрбитэ. Хайахсыт орто оскуолатыгар физкультура учууталынан, интернат иитээччитинэн, сэбиэдиссэйинэн, дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар 1978-1983 сс. үөрэх салаатын инспекторынан үлэлии олорон, оҕо-ыччат спортивнай оскуолатын көҕүлээн астаран, уонча сыл дириэктэрдээбитэ. 1994 с. Харатааҕы спортивнай лицейи төрүттээбитэ уонна 17 сыл дириэктэринэн үлэлээбитэ. Оскуола элбэх ситиһиилэрдээх.
Өрөспүүбүлүкэ уон төгүллээх, Манчаары спартакиадаларын үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, Федор Попов уонна комсомольскай кросстар хас да төгүллээх кыайыылааҕа. Чэпчэки атлетикаҕа уонна хайыһарга ССРС спордун маастарыгар кандидат. Саха АССР спордун маастара. Ветераннарга чэпчэки атлетикаҕа Россия спордун маастара. 58 сыл педагогическай үлэ стаажтаах. 100 км супер-марафоҥҥа аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөҥкэтэ, Россия спордун үтүөлээх маастара Татьяна Юрьевна Жиркованы дьарыктаан “Бастыҥ тренер” номинация хаһаайына.
Афанасий Петрович элбэх сыллаах сыралаах үлэтэ, физкультураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин үгүс наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ. “РФ физическэй культураҕа уонна спорка туйгуна”, “Саха АССР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ”, “РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ” дьоһун ааттардаах, Россия Президенэ В.В. Путин илии баттааһыннаах “Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин” уордьан 2-с истиэпэннээх мэтээлин хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Хара нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Эҕэрдэлэр
Үбүлүөйдээх түгэн маҥнайгы түһүмэҕэ төрөөбүт-үөскээбит Чурапчытыгар Чурапчы-Дирин-Хайахсыт сиринэн-уотунан сүүрүү тэриллибитэ.
45 км сиргэ Казанньҥа Россия марафонугар кыттыахтаах Эдуард Божедонов бастаабыта. Аатырбыт быһыйы кытта оскуола оҕолоро, ыччаттар, нэһилиэктэр олохтоохторун истиҥ-иһирэх көрсүһүүлэрэ, эҕэрдэлэрэ анаммыттара. Муус устар 4 күнүгэр буолан ааспыт бэтэрээн-хайыһардьыттар өрөспүүбүлүкэтээҕи чемпионаттарыгар Афанасий Петрович кыттыыны ылбыта уонна бэйэтин тэҥ саастыылаахтарыгар бастаабыта, “кандикапка” иккис миэстэлэммитэ. Эр дьоҥҥо түөрт уонна дьахталларга үс дистанцияларга “классическай”, “свободнай” стииллэр кыайыылаахтарыгар анал бириистэри туруортаабыта. Нөҥүө күнүгэр Намҥа “Эҥсиэли марафонугар” 80 саастаахтарга 10 км хайыһарга, элбэх сыл сыл бииргэ күрэхтэһэ сылдьар үөлээннээхтэрин, бэтэрээннэргэ Россия маастардарын (РЛЛС) Иван Иванович Слепцову, Степан Степанович Контоевы кыайталаабыта биир кэрэ-бэлиэ түгэн.
Айар үлэтэ арыллыбыт, таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар Мэҥэ-Хаҥалас улууһун дьоно-сэргэтэ А.П. Илларионов үбүлүөйүн үрдүк таһымҥа бэлиэтээтилэр. Хара түөлбэтигэр “Үрдьүҥэхтээх” алааһыгар дьэндэйэн, киэркэйэн турар турар икки этээстээх И.Г. Игнатьев аатынан таас оскуола спортивнай саалатыгар үөрүүлээх түгэни улуустааҕы “Урожай” ФСТ бэрэссэдээтэлэ, гиирэ спордун маастара Виталий Михайлович Пестряков бэрт сэргэхтик иилээн-саҕалаан ыытта.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун баһылыгын 1-кы солбуйааччы Гаврил Николаевич Толстяков, Ил Түмэн депутата Андрей Михайлович Находкин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна маассабай спорка управлениетын начальнигын солбуйааччы Святослав Федорович Скрябин, И.Г. Игнатьев аатынан Харатааҕы спортивнай орто оскуола дириэктэрэ Алексей Алексеевич Оконешников, Саха сиринээҕи Наукалар Академиятын отделын салайааччыта, э.н.д Александр Алексеевич Пахомов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин чэпчэки атлетикаҕа федерациятын вице-президенэ Василий Афанасьевич Спиридонов, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун, улууһун спордун араас кэмнэргэ салайбыт Анатолий Константинович Захаров, Дмитрий Васильевич Яковлев, Павел Васильевич Васильев, Николай Гаврильевич Цыпандин, Афанасьев Руслан Васильевич, Александр Романович Брызгалов уонна билигин үлэлиир физическэй культура уонна спорт управлениетын начальнига Алексей Артемович Попов эҕэрдэлээтилэр, Махтал суруктары, үрдүк наҕараадалары туттардылар.
Чуолаан, Хара нэһилиэгин баһылыга Дария Ивановна Назарова А.П. Илларионов Хара оскуолатын салайар кэмигэр хас да сыл устата Бүтүн Россияҕа “Сыл бастыҥ оскуолата” ааты ылбытын; Василий Егоров, Ньургун Скрябин курдук күүстээх спортсменнар, спорт маастардара, маастарга кандидаттар бэлэмнэнэн тахсыбыттарын;
Чурапчы Хайахсытын нэһилиэгин баһылыга Тарас Лукич Тарасов Дарыбыанаптар халыҥ аҕа ууһа “Бойуот” диэн түмсүүлээхтэрин, аҕалара, эһэлэрэ Охоноон, эбээлэрэ Ааныска 16 оҕолоох ыал инники сылдьар удьуор үлэһит , кытыгырас дьон буолалларын, бэйэлэрин кыаналларын, эһэлэрин убайа 100 сааһын аһарбытын, Таҥара Дьиэтигэр “сибэтии” буолаары түөрт көс сири баардыылаабака баран кэлбитин, Михаил диэн бырааттара куобаҕы сааламмакка атаҕынан быһа тэбэн ыларын, сэттэ ини-бии Дарыбыанаптар Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыттарын, элбэх историялаах ыал буолалларын, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэнийэн олороллорун, нэһилиэк бүттүүнэ киэн туттарын;
Хайахсыт аҕыс уонна Дириҥ орто оскуолаларыгар 1958 с. бэһис кылаастан бииргэ үөрэммит табаарыһа-доҕоро, уруккута сэбиэскэй-партийнай үлэһит, билигин саха суруйааччыта Гаврил Иннокентьевич Адамов-Сайдам Афанасий Илларионов оҕо эрдэҕиттэн спорка дьоҕурдааҕын иһин физкультура учуутала В.Г. Поисеев батыһыннара сылдьан дьарыктаабытын, Дириҥҥэ Е.Д. Дьячковскай, И.Е. Захаров диэн үтүөлээх физкультура учууталларыгар уһаарыллыбытын, Дирин-Мэҥэттэн Бүтэйдээх оскуолаларын икки ардыларыгар элбэх көрүҥнэргэ күрэхтэһэр үгэс баарын, Афанасий Илларионов оччолортон кыайыы эҥэрдээҕин;
Өрөспүүбүлүкэ спордун бэтэрээннэрэ Прокопий Прокопьевич Готовцев, Михаил Егорович Друзьянов, Петр Гаврильевич Платонов, Василий Федорович Посельскай бэйэлэрин эҕэрдэлэригэр, Афанасий Илларионов стадион сүүрэр суолларын элбэхтик киэргэппитин, рекортары олохтуурун, Саха сирин норуоттарын Спартакиадаларын Уотун уматарын; киһи үтүөтэ, спортсмен чулуута, оттооһуҥҥа иннигэр кими да түһэрбэт охсооччу туйгуна буоларын; быйыл хайыһар, чэпчэки атлетика 100 сылларын, “Урожай” ДСО 75 сыллаах үбүлүөйдэригэр Афанасий Петрович Илларионов быһаччы сыһыаннааҕын;
Иван Винокуров Уус-Алдан быһыйдарын ааттарыттан эҕэрдэ сурук туттарарыгар, биллиилээх марафонецтар Владимир Слепцову, Анатолий Заболоцкайы, Прокопий Харитоновы, Анатолий Басыгысовы, Петр Окоемовы кытта иэмэх мастыы эрийсэн, илин-кэлин түсүһэн, Манчаары оонньууларыгар, Саха норуотун Спартакиадаларыгар, Герой Попов кросстарыгар уонна улахан марафоннарга кыайыылары ситиспит Афанасий Илларионовынан киэн тутталларын иһитиннэрдилэр.
Майа спороскуолатын дириэктэрэ Петр Афанасьевич Илларионов, атах оонньуутун үтүөлээх тренерэ Борис Николаевич Ильин, дуобат тренерэ Савва Петрович Аргунов, чэпчэки атлетика тренердэрэ, сүүрүүгэ “международник” маастар Лариса Иннокентьевна Семенова, Дмитрий Петрович Павлов, спорт музейын үлэһиттэрэ Анна Ивановна, оҕунан ытыыга тренердээбит Михаил Андреевич Петровтар, Афанасий Петрович аан-бастаан спортоскуоланы төрүттээн астарбытын, кураанах, биир да оборудованиета суох сиргэ үлэлээн, кэннинэн кэхтибэккэ, харса суох иннин диэки барарын, сайыннаран, үрдүк таһымҥа таһаарбытын, РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ буоларын, үгүс ыстатыйалардааҕын, спорт историятынан дьарыктанарын, дириҥ суолу-ииһи хаалларбытын, оскуолаҕа музей оҥоро-тэрийэ сылдьарын, айымньылаах, таһаарыылаах үлэҕэ олук уурбутун, үөрэппитэ-такайбыта элбэҕин, эрэллээх тэрийээччитин-салайааччытын, дьону кытта ылыннарыылаахтык кэпсэтэрин, төрөппүттэрдиин ыкса сибээс олохтообутун, ырыаһыт дьоҕурдааҕын, кэллэктиипкэ, оҕоҕо-ыччакка холобурунан туһанарын;
Жиркова Татьяна Юрьевна Афанасий Петрович үлэҕэ ылан улаханнык өйөөбүтүн, сүбэ-ама биэрэн күүскэ дьарыктаабытын, ипподрому, алааһы тула утумнаахтык элбэхтик эргийэннэр үчүгэй базаны ылбытын, фельдшер идэтин баһылаан, спорка төннүбүтүн, дьылҕатыгар махтанарын биллэрдилэр.
Афанасий Илларионовы кыра эрдэҕиттэн билэр, үгүстүк бииргэ күрэхтэспит, сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ сылдьыбыт, өрөспүүбүлүкэ, Манчаары оонньууларын элбэх төгүллээх чөмпйүөҥкэтэ Екатерина Драгунова Манчаарыга бастаабытыгар Чурапчылар бэлэхтээбит убаһаларын иитэн, элбэтэн, онтон биир убаһаны тренеригэр бэлэхтээн соһутта да, үөртэ даҕаны;
Бэтэрээннэргэ аан дойду уонна Европа чөмпүйүөҥкэтэ Мария Романовна Неустроева музыкальнай эҕэрдэтин анаата.
“Үрдьүҥэхтээх” алааһыгар сүүрүүлэр
Соторутааҕыта аҕай сүөһү-сылгы күрүөтэ-хаһаата буолан турбут, билигин аныгылыы сиэдэрэй тутуулаах таас оскуола уонна оҕо уһуйаана киэркэйэн турар киэҥ алааска А.П. Илларионов үбүлүөйдээх 80 сааһыгар аналлаах 3 км сүүрүүгэ уонна 15 км марафоҥҥа өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһии ыытылынна. Сүрүн судьуйанан бэйэтин кэмигэр кылгас сиргэ сүүрүүлэргэ өрөспүүбүлүкэҕэ бастаталыыр, Майа 1 № орто оскуолатын дириэктэрэ Павел Васильевич Васильев сүрүн судьуйалаата, күрэхтэһии хаамыытын спорт уопуттаах салайааччыта Виталий Михайлович Пестряков эрчимнээхтик иһитиннэрдэ-биллэрдэ. Чаҕылхай күннээх, сааскылыы ылааҥы күн-дьыл туран биэрдэ.
Бу күннээххэ өрөспүүбүлүкэ сүүрэр суолларын кыайталыы сылдьар күүстээх быһыйдар кэлэн кытыннылар. Кыттыыны ыла кэлбиттэр эрчиллиилээхтэрэ, бэлэмнээхтэрэ биллэр. Эттэрин-хааннарын сылытан ырааҕынан сүүрэн тамалдьытан кэлитэлииллэр. Оҕолор 3 км, ыччаттар, улахан дьон 15 км марафоҥҥа стаартаатылар. Марафоҥҥа барбыттар 3 км биэстэ эргийэн, кэлэн ааһаллар. Онон, ким-хайдах иһэрин көрөргө сэргэх.
Оҕолорго сүүрүүнэн дьарыктанааччылар куоракка күрэхтэһэ барбыттарынан суохтара. Инньэ гынан, боксердар, тустууктар сүүрбүттэригэр Хара оскуолатын 11 кылааһыгар үөрэнэр, боксаҕа маастарга кандидат, өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ, Дальнай Восток финалиһа Саша Сергучев 3 км сүүрүүтүн бастакынан түмүктээтэ, бэйэтэ быһаарарынан, сүүрүк буолбатах эрээри, бокс дьарыга сүүрүүттэн турарын итэҕэтиилээхтик быһаарда. 9 кылаас үөрэнээччитэ Олексан Алексеев иккиһинэн кэллэ. Үһүс миэстэни 10 кылаастан Эрхаан Кутуу үһүс буолла. Кыргыттарга хайыһардьыт Алена Иванова бастаата, иккис-үһүс миэстэни боксанан дьарыктанар Лина Халтаева, Елена Моркан ылаттаатылар. Дьахталларга Татьяна Артемьева (Дьокуускай) 1 чаас 00 мүн 29 сөк, Саргылаана Логинова (Өлүөхүмэ) 1 чаас 01 мүн 30 сөк, Лия Золотарева (Үөһээ-Бүлүү) 1 чаас 8 мүн 7 сөк көрдөрүүлэннилэр.
Эр дьоҥҥо Роман Алексеев (Дьокуускай) 51 мүн 36 сөк, Мирослав Бурнашев (Уус Алдан) 51 мүн 48 сөк, Айсенбег Черепанов (Амма) 53 мүн 58 сөк сүүрүү былаһын тухары бииргэ кэриэтэ тутуһан сырыттылар уонна сүүрүүлэрин кыра соҕус атыылардаах, ити бэрээдэгинэн түмүктээтилэр. Үһүөн өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөннэрэ.
Россия марафонугар төрдүс миэстэлээх, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Роман Алексеев: “Үчүгэй күрэхтэһии буолла, сүүрүүбүттэн астынным. Суолбут халтархай соҕус. Онон-манан чалбахтаах. Тэтиммит үчүгэй. Бу сотору Казанньҥа марафоҥҥа Россия чемпионатыгар барарга бэлэмнэнэбит. Күрэхтэһии “темповой” дьарык курдук ааста. Тренерим Василий Афанасьевич Спиридонов. Сыалбыт-сорукпут – маастарбын бигэргэтии”. Өймөкөөҥҥө “Хотугу эргимтэ” марафонун кыайыылааҕа, Василий Лукин (Чурапчы), Анатолий Иванов (Уус-Алдан), Максим Иннокентьев (Мэҥэ-Хаҥалас) алта бастыҥнар иһигэр киирэннэр анал бириистэринэн биһирэннилэр.
Үйэҕэ биирдэ кэлэн ааһар, үбүлүөйдээх 80 сыллаах олоҕун, үлэтин бүтүннүү сүүрүүгэ, хайыһар спордугар анаабыт, номоххо киирбит Афанасий Петрович Илларионов ыйытыыларбытыгар хоруйдаата: “Саха сирин чулуу сүүрүктэрин, “элитатын”, ыҥырбыппытын кэлэннэр, үөрүүлээх түгэммин киэргэппиттэригэр махталым улахан! Дьон-сэргэ сүүрүүнү биһириир. Былыр бэйэлэрин эрэнэр киһилэрин туруораннар, улахан бириистэргэ, сакалаакка, мөккүөргэ күрэхтэһэллэрэ. Бэйэм, киһини өйдүүр буолуохпуттан сүүрэбин. Аан бастаан, Хайахсыкка 3 кылааска “Бэлэм Буол” хаһыат бирииһигэр хайыһарга сүүрбүтүм, ол сайын Чурапчыга кыра кылаастарга оҕолор спартакиадаларыгар кыттыбытым, ыстаммытым, 60 м сүүрбүтүм. Алтыс кылааска хайыһарга 5 км үһүс бириистээх миэстэҕэ тиксэммин, онтон ыла сыл аайы, оскуолаҕа үөрэнэрим тухары, күрэхтэһиилэргэ хайыһардьыт быһыытынан кыттарым. 11 кылааһы бүтэрэн, 1.5 км уонна 5 км сүүрүүлэргэ Эрилик Эристиин холхуос аатыттан кыттаммын, өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ, рекордсмена Василий Попов кэнниттэн иккис миэстэ буолбутум. Онтон ыла көтүппэккэ күрэхтэһэбин. 1969 с. Манчаарыга сүүрүү аан бастаан киллэриллибитэ. Онно Майа орто оскуолатын балассааккатыттан “Майа” алааһынан 20 км сири түөрт эргииргэ сүүрүүгэ бастаабытым. Аатыра сылдьар Кирилл Никифоров, Андрей Устинов бааллара. 1975 с. хайыһарга Саха АССР профсойуустарын спратакиадаларыгар үөрэх үлэһиттэрин хамаандатыгар киллэриллэммин, 30 км бастаабытым. Россия норуоттарын спартакиадаларын финалларыгар 42 км классическай марафоҥҥа иккитэ кыттыбытым. Пенсияҕа тахсан баран 15 сыл хайыһарга күрэхтэһэбин, бастыыбын, миэстэлэһэбин. Биһиги Сахабыт сирин усуолуобуйатыгар, манежтарга сүүрүөххэ сөп. Мин биир бэйэм, таһырдьа сүүрэрбин ордоробун. Кыһыны быһа, ханнык баҕарар күҥҥэ-дьылга, таһырдьа, айылҕаҕа хайыһардыыбын. Тымныы эмтээх. Онуоха, Өймөкөөҥҥө “Тымныы эргимтэтин” марафона холобур буолар. Онон, кыһыннары-сайыннарытаһырдьа дьарыктаныахха сөп. Доруобуйаҕа туһалаах”.
Афанасий Илларионов күннэтэ сарсыарда сүүрэр, хайыһардыыр. Бэйэтэ төрүттээбит И.Г. Игнатьев аатынан Хара орто оскуолатыгар спорт историятын музейын тэрийиинэн дьарыктанар. Күн иллэҥэ суох. Үбүлүөйдээх 80 сааһынан эҕэрдэлиибит! Үтүө холобур үгүс батыһааччылардаах буоллун!
Баһылай Посельскай
