Россия норуоттарын сомоҕолоһууларын уонна Саха сиригэр культура сылларыгар ананна. Хамсаныы – олох биир сүрүн көстүүтүнэн буоларын өйөөччүлэр 50-ча киһи кыттыыны ылла. Күрэхтэһии ким түргэнник хаамарыгар буолбакка, хаамыы техникатыгар, маастарыстыбатыгар туһаайылынна.
“Весна в кроссовках – 2025” спортивнай хореография өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурсун дипломаннара Александра Ушницкая тренердээх ”Чэгиэн-чэбдик” гимнастиканан дьарыктанар сэрээккэһиттэрин үгүс кыттааччылаах бөлөҕө дьиҥ спорт бырааһынньыгар кубулуйбут дьаһалы саҕалаата.
Күрэхтэһии үөрүүлээхтик аһыллыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка Министиэристибэтин спорду сайыннарыыга отделын салайааччыта Иван Диодоров, физическэй культура уонна маассабай спорт Управлениетын салайааччытын солбуйааччы Святослав Скрябин, Дьокуускай куорат Общественнай палататын бэрэссэдээтэлэ, “Стимул” хотугулуу хаамыы кулууп салайааччыта, педагогическай наука кандидата Матвей Лыткин, күрэхтэһии сүрүн судьуйата Владимир Иванов эҕэрдэлээтилэр.
Күрэхтэһиигэ баҕалаахтар кытталларын, хайдах-туох бэлэмнээхтэригэр, саастарынан хааччах суоҕун; спорт сомоҕолуур күүһүн; бүгүн олорор уустук кэммитигэр дойдубут чиргэл, доруобай дьоҥҥо наадыйарын, хас биирдии киһи хамсана-имсэнэ сылдьыахтааҕын, бэйэтигэр сөп түбэһэр спорт көрүҥүнэн дьарыктаныахтааҕын, эт-сиин, өй-санаа өттүнэн бигэ туруктаах дьонноох-сэргэлээх Россия күүстээх буоларын тустарынан эҕэрдэ тыл этээччилэр болҕомтону туһаайдылар.
Программа киэҥ буолла. Күрэхтэһии иннинэ былчыҥнары, сүһүөхтэри “уһугуннарар” күргүөмүнэн “разминка-сэрээккэни” маассабай спорт Управление физкультурнай-чэбдигирдэр отделын инструктор-методиһа Зинаида Афанасьева ыытта.
Саха сиригэр “Скандинавскай хаамыы” көҕүлээччитэ, бүгүн тыһыынчанан хаамааччылары түмэр доруобуйаны тупсарыыга аналлаах “Стимул” түмсүү салайааччыта, 2025 с. Бүтүн Россиятааҕы күрэхтэһии боруонса медалиһа Матвей Иванович Лыткин “Хотугулуу хаамыыга” маастар-кылааһа сэҥээриинэн туһанна. Хаалыктаах хаамыы техникатын быһаара-быһаара көрдөрдө, илиигин-атаххын, сискин хайдах табатык тутуохтааххын, судургутук уонна тиийимтиэтик кэпсээтэ.
Күрэхтэһиигэ Дьокуускайтан “Стимул”, “Радуга”, “Сардаҥа”, Мэҥэ-Хаҥаластан “Чэгиэн”, “Сунтаар”, “Үөһээ-Дьааҥы”, Горнай Бэрдьигэстээҕиттэн “Эрчим”, Маҕарастан “Одуну” кулууптар хаамааччылара кытыннылар.
Соторутааҕыта Анал Байыаннай Дьайыыга баран кэлбит Матвей Лыткин санаатын кытта үллэһиннэ:
“Маннык күрэхтэһиилэр Россия үрдүнэн буолаллар. Сыл аайы Россия финала ыытыллар. Хаамыы туһалааҕын бары өйдүүбүт. Ол туһата өссө үрдүүрүгэр, өссө сайдарыгар, техникатын сөпкө туһанан, киһи атаҕа, илиитэ, сиһэ хайдах буолуохтааҕын туһунан быраабылалар бааллар, олору туһанан хаамтахпытына киһиэхэ туһата өссө улаатар. “Хотугулуу хаамыы” сыллата көдьүүһэ үрдээн, хаамааччылар ахсааннара элбээн иһэр. Дьон хаамыы туһатын өйдөөннөр, бэйэлэрин иннилэригэр сыал-сорук туруорунаннар утумнаахтык дьарыктанар буолбуттара үөрдэр. Биһиги бүгүн бастыҥнары, үчүгэй техникалаахтары мунньаммыт күрэхтэһиини тэрийдибит. Улуустар кыайыылаахтара кэлэннэр күрэхтэстилэр. Сыл аайы буолар, онно көрдөххө, хаамыы хаачыстыбата тупсан иһэр. Хаамыы үчүгэйэ диэн, олус судургу, ханнык да кээмэйдээһин, “нагрузка” улаатыыта эҥин диэн суох. Нэһилиэнньэ доруобуйатын тупсарыыга, элбэх киһи дьарыктанарыгар саамай сөптөөх. Үчүгэйэ диэн ураты усулуобуйаны, туспа тэрээһини ирдээбэт. Баҕалаахтар төгүрүк сыл эргиччи, кыһыннары-сайыннары хаамаллар. Таһырдьа аан туманынан оргуйар 50 кыраадыс тымныыга кытта хаамаллар. Таҥаскын-сапкын эрэ көрүнүөххүн наада. Бүгүн манна хаамыы техникатын тупсараары, көрдөрөөрү дьон кэлэн хаампыттара хайҕаллаах. Дьон өйдөөн эрэр. Хаамыы син эмиэ тустуу курдук, нэһилиэнньэ ылынар, спорт маассабай көрүҥүнэн буолан эрэр. Бу аҕыйах хонуктааҕыта Покровскайга улуус баһылыга Сергей Гребнев кыттыылаах, сүрдээх үчүгэй тэрээһин буолла. Дьон “хаамы туһатын биллибит, ол иһин хаамабыт”, “Эр дьоммут бэйэлэрэ туспа, бөлөхтөспөккө, күнүскү өттүгэр дьоҥҥо көстүбэккэ, киэһэ хараҥаҕа хаамаллар” дэһэллэрин истэргэ үчүгэй. Ол да туһалаах. Утуйарын да тупсар. Россия доруобуйаҕа харыстабылын миниистирэ Михаил Мурашко эппитин курдук, хаамыы киһи этигэр-хааныгар барар 35 тыһ. биохимическай процесстарга үчүгэйдик дьайар “универсальнай таблетка” диэн этэр. Онон, өссө кэҥээн иһиэ. Туох да уустуга суох. Турдун да бардын. 30-40 мүн хаамтыҥ даҕаны, наука, физиология дакаастаабытынан “эндорфиннар”, “серотониннар” уонна саамай кылаабынайа, обмен веществ” тупсар. Үлэм сүнньүнэн, Анал Байыаннай Дьайыыга баран кэлбиппэр хаамыы туһата эмиэ көһүннэ. Күнү быһа бронежилет, автомат сүгэн сырыттахха, саастаах буоламмын, эдэр дьону кытта тэҥҥэ тутуһан сылдьарбар, түргэнник “восстановись” буолар туһугар киэһэ аайы бронежилеттээх, автоматтаах хаалыктаах хаамтахпына сарсыарда “чаһы” курдук турабын, саҥа күҥҥүн эчимнээхтик саҕалыыгын. Онон, “Хотугулуу хаамыы” барытыгар туһалыыр эбит. “ВОИН” Киин инструктордара кэлбит контрактниктары араас хайысхаларынан үөрэтэбит. Онно биири өйдөөтүм: хайа да балаһыанньаҕа дьон-норуот доруобай буолуон наада. Арыгы куһаҕан дьайыыта, буортута дьэҥкэтик көстөр. Доруобай саллааттардаах армияттан өстөөхтөр куттаналлар. Доруобуйа суолтата олус улахан. Куһаҕан дьаллыктартан харыстыыр, дьиэ-кэргэҥҥэ сөптөөх политиканы оҥорооччулар, чэгиэн-чэбдик, сиэрдээх суолу ыйан биэрээччилэр, спорка сыһыарааччылар, үүнэр көлүөнэ ыччаты иитээччилэринэн ийэлэрбит, эбээлэрбит буолаллар”.
Түөрт-биэс судьуйалар күрэхтэһии кыайыылаахтарын быһаардылар.
60-н үөһэ аҕам саастаахтарга хаалыктаах хаамыыга бастыҥ техниканы көрдөрбүт Дьокуускай “Стимул” кулууптан Мария Чигирина бастакы, Людмила Васильева иккис, Горнайтан “Эрчим” кулууптан Екатерина Павлова үһүс буоллулар.
44-59 саастаахтарга Лена Климовская (“Радуга”, Дьокуускай), Анжелика Иовлева (“Стимул”, Дьокуускай), Марианна Николаева (“Эрчим”, Горнай) үһүс;
44-н аллара саастаах эдэрдэргэ Анастасия Борисова (Мэҥэ-Хаҥалас, “Чэгиэн”), Саргылаана Макарова (Мэҥэ-Хаҥалас), Семен Егоров (“Якутия-24”, Дьокуускай), туһааннааҕынан, бастакы, иккис, үһүс миэстэлэри ылаттаатылар.
Хотугулуу хаамыы техникатын баһылаабыт Анастасия Борисова: “Мин Лоомтукаттан сылдьабын. Физкультурнай институту бүтэрбитим, физкультура учууталабын. Хаамыынан уонна сүүрүүнэн дьарыктаммытым биэс сыл буолла. Психолог идэлээхпин. Иллэрээ сыл күрэхтэһэммин иккис буолбутум. Наставнигым Маргарита Перевалова хаамыыга көҕүлээбитэ. Лоомтукаҕа хас да саастарынан бөлөхтөр бааллар. Эр дьон бэйэлэрэ хаамаллар. Эдэр кыргыттар ыйааһын түһэрэллэр. Хотугулуу хаамыыга элбэх былчыҥ үлэлиир. Наһаа үчүгэй, дьарыктаныҥ, хаамыҥ!”.
Бэрдьигэстээх нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччы Аксиния Васильева: Биһиэхэ “Эрчим” кулууппутугар отучча киһи дьарыктанар. Бэрдьигэстээхтэн уонна Маҕарастан уон иккиэ буолан кэллибит. Икки мэтээл ыламмыт ситиһиилэннибит диэммит наһаа үөрдүбүт. Биһиэхэ элбэх киһи хаамыынан дьарыктанар. Эрдэ “Дорога на Берлин” диэн бырайыактаах этибит. Быйыл улууспут 95 сылынан улгга улууспутугар “Доруобуйа сыла” биллэриллибитинэн “95 км Здоровья” бырайыактаахпыт. Хаамааччыбыт ахсаанын элбэтэр сыаллаахпыт-соруктаахпыт. 58 киһи мэтээл ылбыта. Хаамыы наһаа туһалааҕын өр сылларга хаампыт дьон бэйэлэрин холобурдарынан дакаастыыллар. Ол курдук, тутта-хапта сылдьаллар, көрүҥнэрэ тупсан иһэр. Дьон хаамыы туһатын көрөннөр, кулууппутугар эбиллэн иһэбит. Бу ый саҕаланыыта Матвей Ивановичтааҕы, Владимир Ильичтааҕы ыҥыраммыт кэлэннэр үөрэппиттэрэ. Эрчиллиилээх буоламмыт, турунан туран күрэхтэһиигэ кытынныбыт. Эр дьон бэйэлэрэ туспа мустан хаамаллар. Кэргэнниилэр бааллар. Бэйэлэрэ хаамыынан дьарыктанар дьон эмиэ бааллар. Хаалыктаах хаамыыны Матвей Ивановичтаах дьарыктаабыттара уонтан тахса сыл буолла. Сылтан сыл аайы сайдан иһэр. Хаамар дьон ахсаана эбиллэр. Доруобуйаҕа наһаа туһалаах. Өссө эбиллиэн наада. Пенсияҕа тахсыбыт дьон олорон хаалбаккалар, салгыҥҥа тахсан хаамаллара, дьарыктаналлара наһаа наадалаах. Барыгытын ыҥырабын!”.
Кыайыылаахтарга уонна миэстэлэспиттэргэ маассабай спорт Управлениетын өйдөбүнньүк мэтээллэрэ, дипломнара, “Сканди”маҕаһыын уонна “Олоҥхо” эргиэн киинэ анал бириистэрэ туттарылыннылар.
Баһылай Посельскай
