бу күннэргэ, лоп-курдук, үбүлүөйдээх 70 сааһын туолла. Мас тардыһыытыгар өрөспүүбүлүкэ бастакы чемпионатын Чурапчыга тэрийэн ыыппыт МПМК “Агропромстрой” тутуу тэрилтэтигэр прорабтаабыта, инженердээбитэ.
Чурапчылар киэн туттуулара, мас тардыһыытыгар бастакы спорт маастара Николай Попов уһун сылларга дьаныһан дьарыктаммыт мас тардыһыытыгар 1987 с. Аммаҕа Баһылай Манчаары Спартакиадатын боруонса медалиһа. 1990 с. Бэрдьигэстээххэ Баһылай Манчаары Спартакиадатын чөмпүйүөнэ, 1992 с. Чурапчыга буолан ааспыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин чемпионатын боруонса медалиһа. Чурапчыттан бастакынан спорт маастарын толорбутун иһин биллиилээх комментатор Илья Ильич Скрябин “Чурапчы бастакы хараҥаччыта” аатынан сүрэхтээбитэ. 90-с сыллартан өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиилэрин солбуллубат судьуйата. Россия мас тардыһыыга Федерациятыттан А.К. Акимов илии баттааһыннаах Грамоталаах. Саха Өрөспүүбүлүкэтин “Бочуоттаах тутааччыта”.
Николай Николаевич 1956 с. от ыйын 27 күнүгэр хоту көһөрүллүүттэн эргиллибит Татьяна Васильевна, Аҕа дойду Удуу сэриитин кыттыылааҕа Николай Федорович Поповтар иллээх дьиэ-кэргэҥҥэ Чурапчы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Эдьиийдэрэ Надежда Николаевна, Любовь Николаевна учууталлар, убайа Иван Николаевич Попов Саха Өрөспүүбүлүкэтин ЖКХ-н Бочуоттаах үлэһитэ, биллиилээх коллекционер, уордьаннары, мэтээллэри, значоктары мунньуунан дьарыктанар фалерист. 1963-1973 сс. орто үөрэҕи бүтэрэн, комсомольскай путевканан “Оскуола-производство-үрдүк үөрэх” хайысхатынан, Эрилик Эристиин совхоз Чакырын отделениетын “Эбэтин” учаастагар “Маарыкчаан” ыччат-комсомольскай ферматыгар сүөһү иитиитигэр икки сыл эҥкилэ суох үлэлээн, коммунистическай үлэ ударнигын аатын ылбыта. 1975-1977 сс. армияҕа стройбакка байыаннай ыскылаат сэбиэдиссэйин эппиэттээх дуоһунаһа итэҕэйиллибитэ.
Саха университетыгар тутуу идэтин баһылыыр, билии-көрүү, күүс-уох эбиллэр эрчимэн сылларыгар спордунан утумнаахтык дьарыктаммыта. 1977 сыл күһүнүгэр бэлэмнэнии куурсугар устудьуоннар “Сэргэлээхтэригэр” олордохторуна, мас тардыһыытынан дьарыктанар табаарыһа Виктор Николаев-Хотой Бииктэр диэн сампааныскай бытыылкатын курдук модьу-таҕа, күүстээх көрүҥнээх, кытаанах эттээх-сиинээх эдэрчи киһини кытта билиһиннэрбитэ. Бэрт сэргэх, элбэх кэпсээннээх-ипсээннээх, маһы хонноҕор кыбына сылдьар Хотой Бииктэр сыгынньахтанан былчыҥнарын көрдөрөн сөхтөрөрө, мас тардыһыыга кими да тулуппат этэ. Элбэх дьиэ сотор швабраны тоһуппуттара. Эмиэ күүстээх-күдэхтээх күтүөтэ, “Аппый Тааһын” көтөҕүөлээбит Булун уола Владимир Горохов Хотой Бииктэрдиин маастар-кылаастары ыыталлара. Хоһун оҕолорун кытта мас тардыһаллара. Мэдэссиинэ факультетыгар үөрэнэр, кэлин улахан маастардарынан буолбут “медиктэр” Петр Каратаев, Дмитрий Шарин Николай Софронов Коля буоланнар мас тардыһан “күө-дьаа” буолаллара, быраабылатын ырытыһаллара. Дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыт, хамсаныылаах-имсэниилээх, тэбилик мас устун “сүүрүүлээх”, аныгы мас тардыһыытын төрүттээбиттэрэ.
Албан аатырбыт бөҕөс Юрий Степанович Андреевка тустууга секциятыгар эмиэ сылдьыбыта. Чурапчы “землячествотыгар” хапсаҕайга, тустууга, мас тардыһыытыгар бэйэтин ыйааһыныгар тэҥнээҕэ суоҕа. 1979 с. тустууктар “Олимпия” тутар этэрээттэригэр Ньурба Дьаарханыгар хотон туппуттара. Мас тардыһыытыгар эмиэ дэгиттэр кыахтааҕын көрдөрбүтэ. “Сэргэлээххэ” буолуталаабыт “Көмүс маска” бастаабыта, миэстэлэспитэ. 1981 с. Хатаска өрөспүүбүлүкэ “Урожайын” сүүмэрдиир күрэхтэһиитигэр 70 кг бастаабыта. Дипломун бэлэмнииригэр, суота-расчета, чертежтуура элбэҕинэн, бириэмэҕэ ыктаран, күрэхтэһиигэ кыттыбатын туһунан иһитиннэрбитигэр мэтээлин, лиэнтэтин биэрбэтэхтэрэ.
Мас тардыһыы абылаҥар өссө күүскэ ылларбыта.
Үөрэҕин бүтэрээт, дойдутугар, “Мындаҕаайы” сопхуоска прорааптаабыта. Таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Мырылаҕа 200 төбө киирэр хотоно, Мындаҕаайыга 75 төбө киирэр сибиинньэ фермата уонна хонтуора тутуллан олоххо киллэриллибиттэрэ. Дьон олорор иккилии квартиралаах арболит дьиэлэр, квартальнай котельнай, спортзаал бырайыактара оҥоһуллубуттара.
Дьиэ-кэргэнин балаһыанньатынан, 1984 с. Чурапчыга “Якутсельстрой” тэрилтэҕэ үлэҕэ ылыллыбыта. Артемьев Иннокентий Семенович салайааччылаах, Попов Иван Ильич кылаабынай инженердээх, волейболист бэрдэ Корякин Николай Николаевич солбуйааччылаах, Иван Михайлович Андросов матырыйаалынан хааччыйаачылаах тэрилтэ кыс ортото кэлбит эдэр тутуу испэсэлииһин өйөөннөр икки хостоохх квартира биэрбиттэрэ. Күүстээх үлэ күөстүү оргуйбута. Таатта Харбалааҕар 387 миэстэлээх оскуола, Одьулууҥҥа үөрэх мастарыскыайа, Килэҥкигэ 240 миэстэлээх оскуола, Сылаҥҥа биэс олорор дьиэлэр, Чурапчыга 27 миэстэлээх уопсай дьиэ, таас Госбанк, автовокзал, Мугудайга балыыһа, бэкээринэ, Болтоҥоҕо 200 төбө киирэр хотоно тутуллубуттара.
1986 с. “Межсовхозстрой” ПМК-тын кытта холбоһон, улаатан, МПМК тэриллэн, базата өссө кэҥээбитэ. Тэрилтэ иһинэн оҕо уһуйаана, спорт саалата тутуллубуттара. Үлэлиир ыччат хото кэлбитэ. 300 киһилээх “Агропромстрой” коллективыгар дьону тэрийэр, көҕүлүүр дьоҕурдаах Николай Николаевич Попов профсойуус бэрэссэдээтэлинэн биир санаанан талыллыбыта.
Сүрүн үлэтигэр, спорду өрө тутар МПМК-ҕа сабыс-саҥа спортсааланы тутан дьэндэппиттэрэ. Күрэхтэһиилэр хото ыытыллар буолбуттара. Уонча тутуу биригээдэлэрэ, пилорамалар, хонтуоралар икки ардыларыгар сотору-сотору ыһыылаах-хаһыылаах киирсиилэр ыытыллыбыттара. Никита Аммосов, Евгений Илларионов, Семен Егоров, Филипп Федоров, Борис Никулин, Василий Коркин, Павел Саввин, Захар Барашков, Николай Попов мас тардыһыыта сайдарыгар төһүүнэн буолбуттара.
Күүстээх, кыахтаах уолаттар өрөспүүбүлүкэ, Манчаары спартакиадаларыгар көтүппэккэ кытталлара. Бастыыллара, миэстэлэһэллэрэ
Түмсүүлээх, көхтөөх үлэ үрдүккэ кынаттаабыта.
Айдааннаах 90-с сыллар кэлбиттэрэ. Дойду үрдүнэн ыһыллыы-тоҕуллуу саҕаламмыта. Улуу Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитэ. Кэм-кэрдии, былаас тосту уларыйыыта спорт эйгэтигэр күүскэ дьайбыта. Үөһэ салалта өрөспүүбүлүкэ чемпионатын ыытары ыарырҕаппыта.
Бу туһунан тэрилтэ кылаабынай инженерэ Иван Ильич Попов маннык ахтар:
“Үөскээбит балаһыанньаны өйдөөммүт, Чурапчытааҕы “Агропромстрой” МПМК кэлэктиибэ сүбэлэһэн бараммыт, өрөспүүбүлүкэ чемпионатын бэйэбитигэр ыҥыран ыытарга быһаарыммыппыт. Тэрийэр-түмэр дьоҕурдаах дьонноох, спорка кыахтаах уолаттардаах буоламмыт итинник олус эппиэттээх быһаарыныыны ылыммыппыт. Николай Поповпут, Павел Саввиммыт, каменщик Василий Коркиммыт, биригэдьиир Никита Аммосов курдук күүстээх хамаандалаах, түмсүүлээх кэлэктииппит улахан төһүүнэн буолбуттара. Тылланаммыт, 1992 с. өрөспүүбүлүкэ 1-кы чемпионатын ыытыы кыаллыбатаҕар, быыһаан турабыт. Ыалдьыттарбытын, улуустар хамаандаларын автобус ыытан тиэйэн аҕалтаабыппыт. Күрэхтэһиини “Айыллаан” кулуубугар тэрийбиппит. Саҥа быраабыланан сүрдээх “динамичнайдык”, “зрелищнэйдик” ааспыта. Дьон өйдүүр. Итинтэн тэтиннэрэн, сыллата МПМК күрэхтэһиилэрин ыыталаабыппыт. Күүстээх мас тардыһааччылар тахсыбыттара. Степан Алексеев, Григорий Барашков, Никита Аммосов, Евгений Илларионов маастар нуорматыгар үлэлээбиттэрэ. Тумус туттар “лидербит” Николай Попов кыайыыларга кынаттаабыта”.
Ити курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ бастыыр иһин “Агропромстрой” мас тардыһыыга 1-кы түһүлгэтин тэрийбиттэрэ. Ыалдьыттарын үрдүттэн олордон түһэрбиттэрэ, аһаппыттара. Бириистэри булбуттара. Тардыһар, тэбилик мастарын норуот маастара Павел Варламовка сакаастаан оҥотторбуттара. Үүннээччилэрэ-тэһииннээччилэрэ кылаабынай инженер Иван Ильич Попов, солбуйааччыта Николай Николаевич Корякин. Сүрүн сүүрээччилэрэ-көтөөччүлэрэ Николай Николаевич Попов. “Агропрострой” күрэхтэһиитэ улахан сэҥээриини ылбыта.
Онтон, 1994 с. “Агропромстрой” МПМК бирииһигэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиигэ сүрүн судьуйанан Иван Семенович Филиппов, сэкэрэтээринэн Гаврил Семенович Попов ылыннарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Күрэхтэһии хаамыытын сырдатар комментатор Илья Ильич Скрябин “Чупа-чупс”, “Адидас – жару даст” диэн көрүдьүөстээх тылларынан күрэхтэһиини киэргэппитэ, сэргэхсиппитэ. Уус-Алдантан Петр Варламов кыргыттар “сүрэхтэрин уулларбыта”. Мэҥэ-Хаҥаластан Иван Иванов-Ламбаада сиэдэрэй үҥкүүтүнэн түһүлгэни киэргэппитэ. Антон Максимов-“Камаз”, Егор Владимиров, Томпоттон Альберт Мэрин, Чурапчыттан Николай Барашков, Павел Лыткин, Степан Алексеев, Павел Саввин ааттара дуорайбыта, көрөөччүлэр сөҕүүлэрин-махтайыыларын ылбыттара. Амматтан Оокко Бухатыыр кэлэн “баардааҕын” биллэрбитэ, мас тардыһыыны таптааччылары сөхтөрбүтэ. Анатолий Баишев көрөөччүлэр тапталларын аан бастаан ылбыта.
“Сүүрүүлээх”, “газтааһыннаах” саҥа быраабыла туһаныллыбыта.
Күргүөмнээх үлэ быыһыгар, үгүс “идеялардаах” орто оскуола дириэктэрэ Василий Николаевич Коркин туруорсуутунан, Николай Николаевич Попов орто оскуолаҕа 9-с кылаас уолаттарын тутуу дьыалатыгар үөрэппитэ. Физкультура учуутала Клара Васильевна Макарова өйөөһүнүнэн тутуу уруоктарын быыстарыгар, “Агропромстройдар” уопуттарынан, оҕолор эттэрин-сииннэрин эрчийэннэр, спордунан дьарыктаммыттара. Үөрэппит оҕолоруттан кэлин, спорду өйдүүр уонна өйүүр, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр меценат-тутааччы, “Прогресс” тутуу тэрилтэтин ген.дириэктэрэ Алексей Семенович Пинигин, улуус баһылыгын солбуйааччыта, билигин Мугудай нэһилиэгин баһылыга Николай Иннокентьевич Аммосов уо.д.а. үүнэн тахсыбыттара. Кэлин күүстээх мас тардыһааччылар Николай Неустроев, Артем Оконешников, Валера Гуляев, Витя, Алеша Максимовтар, үтүөлээх тренер буолбут Сергей Смирников уһуйуллубуттара.
Спорт чаҕылхай тэрийээччитэ, көҕүлээччитэ, булугас-талыгас Анатолий Ефремов көрдөһүүтүнэн уонна туруорсуутунан, Иван Ильич Попов бэрэссэдээтэллээх мас тардыһыытын Федерациятын үүннээһининэн-тэһииннээһининэн, 1995 с. улуус оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо күрэхтэһиитэ Одьулууҥҥа буолбута. Оччолорго, спорткэмитиэт бэрэссэдээтэллэрэ Егор Васильевич Пудов, Иван Иванович Оконешников хамсатыылаах үлэни-хамнаһы ыыталлара. Саҥа ааттар күөрэйэн тахсыбыттара. Нэһилиэктэртэн Хатылылар, Чыаппаралар, Арыылаахтар, Дириҥнэр көхтөөхтүк кыттыбыттара. Николай Быганов, Федор Иванов, Александр Корнилов, Иван Поисеев, Александр Сивцев, Григорий Барашков, Александр Демешин, Василий Алексеев уо.д.а. умнуллубат түгэннэри бэлэхтээбиттэрэ. “Фанат” ыалдьааччылар туруорбут убаһа сүрүн бирииһинэн Чурапчылар наҕараадалананнар үөрбүттэрэ-көппүттэрэ. Николай Николаевич Попов сэкэрэтээрдээбитэ, аан бастаан компьютер өҥөтүн көдьүүстээхтик туһанан, үтүө холобуру көрдөрбүтэ.
Өйдөһүү, сыһыан баара элбэҕи биэрбитэ. Ити сылларга спорт өрө көтөҕүллүүтэ улахан этэ. Степан Степанович Алексеев, Дмитрий Петрович Захаров көмө-ытаһа буолбуттара. “Агропрострой” мунньахтыыр саалатыгар баар “Кыһыл муннукка”, онтон салгыы, А.К. Софронов аатынан спортсаалаҕа “Кетлер” тренажердары аан бастаан аҕалан туруортааннар, ыччат, нэһилиэнньэ спордунан сөбүлээн дьарыктанарыгар улахан олук ууруллубута.
Николай Николаевич мас тардыһыытын тэнитиигэ-сайыннарыыга өрөспүүбүлүкэ устун күрэсчит, судьуйа быһыытынан үгүс айаннарга сылдьыталаабыта. Күүрээни үөскэтэр, уйулҕаны көтүтэр түһүлгэлэр улахан мөккүөрэ, кыыһырсыыта суох ааһаллара. Ыйдаах-хайдаах сытыы түгэннэри кырдьыктаахтык быһаарыы эмиэ туспа искусство. Анатолий Баишев - Николай Колодко, Оокко-бухатыыр курдук номоххо сылдьар мадьынылар кытаанах киирсиилэригэр “помоска” арбитрдаабытынан киэн туттар. Ханна да тиийдэр, Уус-Алдаҥҥа Ким-Бубякин, Тааттаҕа Петр Матаннанов, быраата Альберт Матаннанов, Петр Стрекаловскай, Вячеслав Аввакумов, Роман Романов, Дьокуускайга Николай Софронов, Бүлүүгэ Иван Евсеев уо.д.а. курдук эрэллээх доҕоттордоох, табаарыстардаах.
Попов Николаевич Николаевич: “Мас тардыһыыта үтүө өрүттэрэ элбэхтэр. Ыйааһыҥҥын көрүнэ сылдьаҕын, спортивнай формаҕын, ис туруккун көрүнэҕин, бэрээдэктэнэҕин. Билигин улууһум салалтата өйөөн, А.К. Софронов аатынан спортсаалаҕа харабыллыыбын. Улаханнык дьарыктаммаппын, көннөрү хамсанабын. Хачайданабын. Баҕа санаам, Чурапчыга мас тахсыаҕа дии саныыбын. Эдэр оҕолор бааллар. Чурапчы спортоскуолатыгар тренер Ньургун Иванович Седалищев эрчийэр Алеша Илларионов улахан саастаах уолаттарга аан дойду чөмпүйүөнүнэн буолла. Одьулууҥҥа Егор Капитонов тренердиир, Чурапчыга эмиэ дьарыктаналлар. Орто оскуола дириэктэрэ Михаил Спиридонович Игнатьев бэрэссэдээтэллиир мас тардыһыытын федерацията улуус “Бастыҥ федерациятынан” буолбута. Сахабыт сиригэр мас тардыһыыта аан дойду таһымыгар тиийэ сайдар. Күүс-күдэх, эт-сиин биир-тэҥник сайдыахтарын наада. Үчүгэй дьарык элбэҕи быһаарар”.
Николай Попов чөл, чэбдик олоҕу өрө тутар. Эдэр-эрчимэн саастарын эргитэ санатар, киһини “буһарар-хатарар” мас тардыһыытыгар махталлаах. 70 саастар кирбиилэригэр үктэммитинэн итии-истиҥ эҕэрдэбитин аныыбыт, чиргэл, тэтиэнэх туругу, дьиэ-кэргэнигэр дьолу-соргуну баҕарабыт!.
Баһылай Посельскай
