Ил Түмэн мунньахтыыр саалатыгар буолан ааста. Конференцияны Бүтүн Россиятааҕы мас тардыһыы федерациятын президенэ Михаил Гуляев салайан ыытта.
Делегаттар, ыҥырыылаахтар, норуот депутаттара кытыннылар. Отчуоттуур сүрүн дакылааты Ассоциация президенэ Александр Ким-Кимэн, иккис отчуоту Саха Өрөспүүбүлүкэтин Манчаары аатынан саха төрүт көрүҥнэргэ Киин дириэктэрэ Геннадий Васильев оҥордулар. Отчуоттар сүнньүлэринэн, уонтан тахса киһи, ол иһигэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спорка миниистирэ Леонид Спиридонов, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Афанасий Владимиров, Россия национальнай уонна олимпийскайа суох спорт көрүҥнэрин Кэмитиэтин вице-президенэ Михаил Ершов, Өрөспүүбүлүкэ Общественнай Палататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Иван Горохов, Чурапчы ФКС институтун ректора Иннокентий Готовцев, Хаҥалас улууһун баһылыга Сергей Гребнев, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ ФКС институтун дириэктэрэ Николай Гоголев уо.д.а. тыл эттилэр, ыытыллыбыт үлэни биһирииллэрин биллэрдилэр.
1992 сыллаахха Чурапчыга төрүттэммит “Сахаада-спорт” Ассоциация президенинэн, бу дьоһун общественнай хамсааһыны көҕүлээн тэрийбит, салайарыгар итэҕэл ылан талыллыбыт Александр Николаевич Кимэн-Кимэн 34 сыл общественнай төрүккэ олоҕуран, хамнаһа суох үлэлээн кэлбитэ, чахчы, саха төрүт көрүҥнэрэ сайдыыны ылалларыгар эппиэтинэстээҕин, бэриниилээҕин арылхай көстүүтүнэн буолар. Юридическэй наука докторын уонна Ил Түмэн депутатын быһыытынан нормативнай-правовой кыахтары толору туһанар, олоххо киллэртиир ураты дьоҕурдаах. Ити күүстээх үтүө өрүттэрэ былыргы өбүгэлэрбит төрүт оонньууларын спорка кубулутууну үүннүүр-тэһиинниир, тэрийэр-салайар үлэтигэр улаханнык көмөлөһөллөр.
Ассоциация төрүттэниитин маҥнайгы сылларыттан общественнай хамсааһыннар саҕаламмытынан барбыттара. Саха Өрөспүүбүлүкэтин 1-кы Президенэ М.Е. Николаев аан бастаан өйүөҕүттэн, президеннэр В.А. Штыров, Е.А. Борисов, А.С. Николаев салгыы өйөбүллэринэн былыргы өбүгэлэрбит төрүт оонньууларын көрүҥнэрэ аныгы сайдыылаах үйэ спордугар, күрэһигэр кубулуйаллар. Аан бастаан, хабылык-хаамыска, онтон, мас тардыһыы, хапсаҕай, атах оонньуута, гиирэ, хотугу дэгит күрэс, саха дэгит күрэс, бу кэлин сылларга ат сүүрдүүтэ, оҕунан ытыы федерациялара тэрилиннилэр. 2006 с. саха төрүт күрэс көрүҥнэригэр Манчаары аатынан Киин тэриллэн, федерациялар үлэлэрэ сүрүннэнэр. Быйыл Киин үбүлүөйдээх 20 сыла. Киини И.Ю. Григорьев, Г.М. Мохначевскай көдьүүстээхтик салайбыттара. Билигин Киин дириэктэринэн Ил Түмэн депутата, физическэй культура уонна спорт Сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Геннадий Анатольевич Васильев эмиэ таһаарыылаахтык үлэлиир.
Манчаары аатынан Кииҥҥэ бүгүн 30000 кэриҥэ күрэсчиттэр дьарыктаналлар. Ааспыт сылга 186 аан дойду, Россия, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах, улуустары, нэһилиэктэри холбоотоххо 800-кэ күрэхтэһиилэр ыытылыннылар. Болҕомто оҕону-ыччаты дьарыктааһыҥҥа ууруллар. Киин иһигэр күрэс 9 көрүҥнэригэр 30 хамнастаах тренердэр, ону таһынан общественнай төрүккэ 573 трнеердэр 1000 кэриҥэ оҕону-ыччаты, улахан дьону дьарыктыыллар. Оҕо уһуйааннарыгар гостандаартка сөп түбэһиннэрэн төрүт көрүҥнэринэн эмиэ дьарыктыыллар. Оҕолор бэйэлэригэр сөптөөх нормативтардаахтар. Куоракка баар “Мичээр” уһуйаан араас тэрээһиннэри ыытар тирэх базанан буолар.
2015 с. саха төрүт көрүҥнэрин Сокуона ылыллан, өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар үлэлэр сүрүннэнэллэр. Төрүт көрүҥнэр хамсаныылара оскуолалар физкультураҕа уруоктарыгар үһүс чааһынан киллэрэр сыаллаах-соруктаах, оскуола иннинээҕи саастаах оҕолору эт-хаан өттүнэн сайыннарыыга болҕомто ууруллан эрэрэ кэрэхсэбиллээх. Үөрэх Министиэристибэтигэр хамыыһыйа тэриллэн үлэтин саҕалаабыт. Методическай ыйынньыктардаах анал программалар оҥоһуллаллар, эһиилги сылтан туттуллуохтаахтар. Ити ыытыллар үлэлэргэ алын сүһүөх кылаастартан саҕалаан оҕолор спорка уһуйуллуохтаахтар. Ыччат саастарыгар спорт ханнык баҕарар көрүҥнэринэн дьарыктаныахтарын сөптөөх оҕолор тахсыахтара. Сокуон туһата элбэх.
Итинник, “Сахаада-спорт” уонна Манчаары аатынан Киин бииргэ үлэлээннэр саха төрүт көрүҥнэригэр үгүс бырайыактары олоххо киллэрэллэр. “Боотурдар көлүөнэлэрэ” бырайыак ааспыт сыл устата көхтөөхтүк үлэлээн, “Урожай” бас-көс дьоно , федерациялар түмсүбүттэрэ, бастыҥ күрэсчиттэр, салайааччылар, тэрийээччилэр көрсүбүттэрэ, ыытыллар дьаһаллар ырытыллыбыттара, сүбэлэспиттэрэ. Төрүт көрүҥнэр сайдыыларыгар улахан суолталаах дьаһал Тааттаҕа буолан ааспыт “Манчаары оонньууларын” кэмигэр документальнай видео-киинэ көрдөрүллүбүтэ, П.А. Ойуунускай төрөөбүт-үөскээбит “Муҥха Дэлбэрийбит” алааһын балаҕаныгар саҥа бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэ сүрэхтэммитэ. Ыытыллар дьаһаллар эдэр көлүөнэҕэ анаан историяҕа тиһиллэллэр.
Быйыл Кыргызстаҥҥа буолар көс омуктар Аан дойдутааҕы Оонньууларыгар (Игры Кочевников) саха төрүт үгэһин икки көрүҥнэрэ мас тардыһыыта уонна хапсаҕай киллэрилиннилэр. Быйыл мас тардыһыытыгар Саха сиригэр аан бастаан ыытыллар Россия чемпионата муус устарга Нерюнгригэ буолуоҕа. Мас тардыһыыга аан дойду чемпионата Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратыгар Казанньҥа ыытыллыаҕа. Ити барыта өр сыллаах систиэмэлээх үлэлэр түмүктэрэ.
Саха государственнай унитверситетын, билигин М.К. Аммосов аатынан ХИФУ иһинэн, тэриллибит спорт национальнай көрүҥнэргэ кафедрата тэриллибитэ, сэбиэдиссэйинэн В.П. Кочнев саҕалаан салайбыта, онтон Н.П. Олесов, билигин Анал Байыаннай Дьайыыга кытта сылдьар Е.П. Кудрин салайан үлэлэтэр. “Сахаада-спорт” биир улахан ситиһиитинэн билиниллэр 2006 сылтан үлэлиир Манчаары аатынан Кииҥҥэ 117 хамнастаах үлэһиттэр үлэлииллэр. Ону таһынан, Россия субъектарыгар соҕотох Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эрэ төрүт күрэс көрүҥнэрин Сокуона баар. Саха төрүт көрүҥнэрин оонньууларын сайыннарыыга туһуламмыт Сокуон төрүт күрэстэр кэскиллээхтик сайдалларыгар төһүү күүһүнэн буолаллар. “Сахаада-спорт” маастарын нуормата аҕам саастаахтары күөн-күрэскэ, чэгиэн-чэбдик, чөл олоххо көҕүлүүр, уһун үйэлиир. Саҥа бырайыактары олоххо киллэриилэр күүтүллэллэр.
Чаҕылхай идеялар сайдыыга тиэрдэр кылааттара сүҥкэн. Александр Ким-Кимэн этэринэн, аан дойду уус-уран тылынан нэһилиэстибэтин шедеврынан билиниллибит Олоҥхобутугар кэпсэнэр саха төрүт оонньуулара, күрэстэрэ олоххо киллэриллэллэр. Ону өйүгэр-санаатыгар дириҥник ылынан, Кыргызстаҥҥа буолар көс омуктар Аан дойдутааҕы Оонньууларыгар худуоһунньук Мира Аргунова уруһуйдара туруоруллуохтара, болҕомтону тардыахтара. Былыргыны кытта ыкса ситимниир, бэйэ төрүт историятыгар дириҥ ытыктабылы үөскэтэр хартыынанан айымньылар дьону-сэргэни толкуйдатыахтара, сүгүрүйүү тыынын үөскэтиэхтэрэ. Саха сирэ улахан билиниини ылан, төрүт көрүҥнэрбит салгыы сайдалларыгар улахан төһүүнэн буолуоҕа.
Чыпчаал сыалы-соругу санатар буоллахха, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарҕана А.С. Николаев 2036 сылга диэри Олимпийскай программаҕа үлэлииргэ киэҥ өрүттээх үлэ барыахтааҕын туһаайбыта. Аан дойдутааҕы мас-тардыһыытын Федерациятын президенэ А.К. Акимов, Бүтүн Россиятааҕы мас-тардыһыытын федерациятын президенэ М.Д. Гуляев, “Сахаада-спорт” Ассоциация президенэ саха төрүт күрэс көрүҥнэрин, чуолаан, мас тардыһыытын Олимпиадаҕа тиэрдэргэ үлэлэһэллэр. Аан дойдутааҕы Олимпийскай Кэмитиэти, допины утары үлэлиир Аан дойдутааҕы Агентствоны (ВАДА), Бүтүн Россиятааҕы Кэмитиэти (РУСАДА) кытта үлэлэр бара тураллар. Олус эппиэттээх, баһырхай соруктар.
“Сахаада-спорт” президенинэн А.Н. Ким-Кимэн, толорооччу дириэктэринэн Манчаары аатынан Киин отделын салайааччыта, искусствоведение наукатын кандидата Д.А. Баишева, 1-кы вице-президенинэн Г.А. Васильев, вице-президеннэринэн Чурапчы институтун ректора И.И. Готовцев, Хаҥалас улууһун ФКС кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ В.П. Громов, маассабай спорт отделын салайааччыта М.С. Алексеева, “Саха” НКИХ ген.дириэктэрэ О.О. Марков биир санаанан быыбарданнылар. Ассоциация састаабыгар түөрт миниистир, түөрт улуустар баһылыктара, общественнай деятеллэр, өрөспүүбүлүкэ тумус туттар дьоно, үүнүү-сайдыы үөһүгэр сылдьар ыччаттар, чулуу күрэсчиттэр киирдилэр. “Сахаада-спорт” таһыма, кыаҕа күүһүрэн, кэҥээн иһэр.
Дойдубут Президенэ В.В. Путин 2025 сыл сэтинньи 25 күнүгэр таһаарбыт “2036 с. диэри Государственнай национальнай политика стратегическай сайдыытын” Ыйааҕар Россия сириргэр-уотугар олорор норуоттар, кинилэр культураларын, үгэстэрин, тылларын-өстөрүн, төрүт көрүҥнэри сайыннарыы туһунан бэлиэтэммитэ. Саха сирэ былыргы өбүгэлэрбит төрүт күрэс көрүҥнэринэн дьарыктанарбыт сөрү-сөп түбэһэр. Инникитин даҕаны, “Сахаада-спорт”, Манчаары аатынан төрүт көрүҥнэр Киинэ, туһааннаах министиэристибэлэр, федерациялар иннилэригэр саха төрүт күрэс көрүҥнэрин сайыннарыыга киэҥ аартыктар арыллаллар.
Ситиһиилэри, саҥа үрдэллэри баҕарабыт!
Баһылай Посельскай
