Чөлгө түһэриигэ, билии-көрүүгэ аналлаах десаана балаҕан ыйын 23-28 күннэригэр үһүс төгүлүн тэрилиннэ. 14 киһилээх бөлөх Тааттаҕа, Томпоҕо, Өймөкөөҥҥө баран кэллэ. Сүрүн көҕүлээччилэр-тэрийээччилэр институт ректора Иннокентий Готовцев, институт президиэнэ Михаил Гуляев, эбии үөрэхтээһин факультетын декана Марианна Манасытова хоҥнуу иннинэ тэриллибит төгүрүк остуолга, сырыы-айан сыалын-соругун билиһиннэрдилэр.
Бырайыак “Спорт - норма жизни” Россия спорка Министиэристибэтин иһинэн РФ Бырабыыталыстыбатын Программатынан бара турар. Чурапчы физическэй культураҕа уонна спорка института туһааннаах бырайыагы үһүс төгүлүн ыытар. Аан бастаан, бу саас кулун тутарга Хаандыгаҕа, сайын Амма өрүһүнэн катамараннарынан устан “Тэйэр Хайаҕа, “Харама Хайатыгар” тиийиилэр буолан тураллар. Аар айылҕалыын алтыһыы, хайалар сүдү күүстэрин иҥэринии, ыраастаныы, балыктааһын, күрэхтэһиилэр, куонкурустар, маастар-кылаастар Анал Байыаннай Дьайыы бэтэрээннэрин, кинилэр дьиэ кэргэттэрин “психологическай разгрузкалааһын”, “реабилитациялыыр”, эйэлээх олоххо киллэрэр сүрүн ис хоһоонноох. Программаҕа Саха сирин историческай, кэрэ-бэлиэ сирдэринэн сылдьыылар, биллиилээх дьону, алгысчыттары, уустары, айдарыылаах дьону кытта көрсүһүүлэр бааллар. Сайаапкалар киирэллэриттэн көрдөххө, барсыан, сылдьыан баҕалаахтар элбэхтэр. Эйгэ кэҥээн-хаҥаан иһэрэ үөрдэр. Россия регионнарыгар биһирэбилинэн туһанар.
Үһүс сырыы-айан чөлгө түһэриигэ десаанын программата научнай лабораторияҕа эти-хааны чинчийииттэн; “Арчы Балаҕаныгар” алгыстаныыттан; ССРС, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ Д.П. Коркин аатынан спорт музейыгар сылдьан көрүүттэн-истииттэн саҕаланна. Улуу тренер иитиллээччитэ Егор Пудов саҕа бөҕөстөрүн көҥүл тустуу чыпчаалларын дабайыы кистэлэҥнэрин ылыннарыылаахтык арыйда.
Чөркөөххө волейболист, сүүрүк-быһый, Саха АССР түөрт төгүллээх чөмпүйүөнэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Гаврил Гаврильевич Власов аатынан культурнай-спортивнай киин; кэтит киил тииттэринэн чиҥник тутуллубут Николаевскай Таҥара дьиэтин үрдүк туруору кирилиэһинэн тахсан холохуонньалары охсон лоҥкунатыы; сахалары кытта доҕордоспут, сайдыылаах культураҕа, үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ, бурдугу үүннэриигэ уһуйбут политсыылынайдар олорбут балаҕаннарын, бастакы саха тылдьытын оҥорбут Э.К. Пекарскай үлэлээбит “кэбиниэтин”, көлүллүбүт оҕустарынан бурдук тардар миэлиҥсэни, Суорун Омоллоон уо.д.а. тустарынан экскурсовод Изабелла Жерготова кэпсээтэ.
Киэһэ хойут, Томпо улууһун Мэҥэ-Алданыгар тиийиибитигэр, аан дойдуга аатырар Франция Париж куоратыгар баар Эйфелево Башнята ыраахтан ыҥыра-угуйа күлүмүрдээтэ. Аны, тиийбиппитигэр, аттыгар эмиэ сүүнэ Египет Пирамидата турара сөхтөрдө. Дьэ, дьикти тутуулар! Үһүс болдьоҕун түмүктээн эрэр нэһилиэк баһылыга Юрий Юрьевич Комиссаров дьонун-сэргэтин олоҕун-дьаһаҕын билиһиннэрдэ, норуот суруйааччыта Е. П. Неймохов аатынан литератураны уонна кыраайы үөрэтэр түмэл сэдэх уус-уран айымньылара, экспонаттара, сэҥээриинэн туһаннылар.
Алдан өрүһү туорааһыҥҥа паромҥа өтөрүнэн көҕүрээбэт уочаракка, СВО бэтэрээннэрдээх массыынабытын туох да мөккүөрэ, туорайдаһыыта суох, быһа киллэрэннэр, үөрүүбүт улахан буолла. Төннөрбүтүгэр да оннук этэ. Пароходствоҕа махталбытын тиэрдэбит!
Сэрии сылларыттан уос номоҕор сылдьар, ГУЛАГ хаайыылаахтара уонунан сылларга оҥорбут федеральнай айан суола иннибитигэр тыргылынна. Хоту сир кэрэ-мааны айылҕата сыыйа арыллан, “водопадтар”, оройдоругар хаайтарбыт былыттардаах, хаардаах үрдүк очуос хайалар, үрэхтэр үрүччэлэр, "Чернай, Желтай прижимнара", киһи мэйиитэ эргийэр, эрийэ-буруйа эргиирдэрдээх туруору хайалар аллараа ыраахха диэри чөҥөрүһэллэр.
Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, былыр биир булчут эрэллээх доҕор ытын эһэ хадьырыйбыт. Ытын үрэххэ сууйан, доҕорун өлөр өлүүттэн быыһаабыт үрэх "Шаман ручей" диэн ааттаммыт. Элбэх киһи ыарыыларын үтүөрдүбүттэр. Ол былыргы сахтан күн бүгүнүгэр диэри айан дьоно тохтоон тиэрбэстэргэ, иһиттэргэ "эмтээх" уу куттан ааһаллар.
Хаандыгаҕа оройуон дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы Оксана Викторовна Назаренко, оскуола дириэктэрэ Кристина Васильевна Курочкина, Хаандыга бөһүөлэгин баһылыгын солбуйааччы Ирина Александровна Геленкова барарбытыгар-кэлэрбитигэр үөрэ-көтө көрүстүлэр, тото-хана аһаттылар. СВО туһунан ирэ-хоро кэпсэтиилэр долгуйан ылыыны үөскэттилэр.
“Хорутуу” туризм базатын тэрийбит Түмэн Кырыарба балыктатта, үүтээннэргэ хонуу, түргэнник сойор тимир оһохтору түүннэри оттуу бэйэтэ биир умнуллубат түгэн. Томтору, Биэрэк Үрдэ бөһүөлэктэрин эргин Саха сирин историятын уонна культуратын чинчийээччи А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй хоту улуустарынан сылдьар кэмигэр, “Ойуун түүлэ” айымньытын суруйбут сиригэр туруоруллубут сэргэтин, гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥнэр уонна кыһыллар сэриилэрин Өксөкүлээх Өлөксөй тохтоппутун, хаан тохтуутун таһаартарбатаҕын; саха бастыҥ баай-атыыһыта, меценат Н.О. Кривошапкин тустарынан айылҕа харыстабыла, охотовед үөрэхтээх, английскай тылы баһылаабыт буолан омуктардыын иҥнибэккэ кэпсэтэр, өйдөһөр, туризм сайдарын туһугар ахсаабат кыһамньылаах Түмэн Кырыарба кэпсээбитэ болҕомтону тарта.
Салгыы, аан дойду омуктара бүтүннүүлэрэ кэлэн ааһар, Хара Тумул бөһүөлэгэр Тымныы Полюһун символа Чысхаан музей-балаҕанын экспонаттарын, аан дойдуга киһи-аймахха тымныы сүҥкэн суолтатын, сэрии сут-кураан сылларыгар өймөкөөннөрү быыһаабыт куобахха анаммыт “Махтал Мэҥэ бэлиэ” булчут скульптура-өйдөбүнньүгүн оҥорбут, Саха сирин картатыгар тымныы оҕонньор сүрэҕэ Өймөкөөн сирэ-дойдута буоларын чахчы итэҕэтэр хартыынаны тимир-мас ууһа Семен Семенович Сивцев-Чысхаан көрдөрдө, кэпсээтэ.
Индигир өрүс Арыылааҕар квадроциклларынан, мотуоркаларынан айаннаан тиийэн, икки күн балааккаларга, ураһаҕа хоно сытан, күнүстэри-түүннэри фонаар уотунан спинниннээһин, бэйэ оҥоһуу үҥүүнэн балыктааһын сүргэни көтөхтө. Ким-туох сатабыллааҕа, тулуурдааҕа билиннэ. Хоту сиргэ тиийэн, кыымнарынан кытыастар оллоон иннигэр олорон былдьаһа-былдьаһа, күө-дьаа кэпсэтиилэртэн ордук ама туох баар буолуоҕай.
Көҥүл өттүлэринэн турунан туран, Анал Байыаннай Дьайыыга баран эргиллибит бэтэрээннэр бука бары сэрии ыар тыынын эттэринэн-хааннарынан толору билбит эдэр уонна орто саастаах дьон. “Ручей” позывнойдаах, гвардейскай полк пулеметчига, түргэн-сылбырҕа туттуулаах, дьаарай балыксыт, асчыт бэрдэ, Анатолий Манасытов; “Ману” позывнойдаах ВДВ-83 биригээдэтин штурмовик байыаһа, киэҥ-холку майгыннаах, институт устудьуона Василий Лукин; “Беркут “ позывнойдаах, СВО-ҕа баран кэлбит институт устудьуона, волейболист Евгений Куличкин; Москватааҕы байыаннай университеты бүтэрбит, военкомунан үлэлээбит, СВО-ҕа тиийэн штурмовой мотострелковай рота хамандыырынан сулууспалаабыт, “Ворон” позывнойдаах, сүбэлии-амалыы сылдьар дириҥ билиилээх-көрүүлээх Роберт Винокуров; штурмовой этэрээт байыаһа, “Серый” позывнойдаах”, атаҕар бааһырыы ылан уоппускатыгар кэлэ сылдьар Петр Николаев; госпиталларга медигинэн сулууспалаабыт “Туртас” позывнойдаах Лена Макарова - алтыан инники кирбиигэ кыргыһыы толоонугар сэриилэспит, Анал Байыаннай Дьайыы байыастара.
Уоттаах сэрии бэтэрээннэрин сэргэ, десаан бөлөҕөр бааллар: тапталлаах кэргэнэ сэрии толоонугар сураҕа суох сүппүт Оксаана Билюкина; сэрии толоонугар олоҕун аргыһын сүтэрбит, биэс оҕолоох ийэ Сахалена Барашкова; кэргэнэ Аналлаах Байыаннай Дьайыыга сулууспалыы сылдьар алта оҕолоох ийэ Вероника Степанова. Вероника Юрьевна дьиэ-кэргэнин дьиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аҕа Баһылыга Айсен Сергеевич Николаев уонна Чурапчы улууһун баһылыга Степан Анатольевич Саргыдаев тиийэ сылдьаннар эдэр ыал олоҕун-дьаһаҕын көрөн-истэн билсибиттэр, кэпсэппиттэр, дьиэ-кэргэн көрдөһүүтүн, туруорсуутун бэлиэтэммиттэр. Эдэр ыал, оҕолор кэпсэтии түмүгүн эрэнэ кэтэһэллэр.
Инники олоҕор эрэли түстүөхтээх уолун сүтэрбит 69 саастаах ийэ, “Чурапчы” литэрэтииринэй түмсүү чилиэнэ Анна Дмитриевна Барашкова-Айылҕаана уолугар анаан “Хоһуун буойун Иннокентий Барашков” ахтыыларынан, анабыл хоһооннордоох кинигэни хомуйан таһаартарбыт. Өймөкөөҥҥө сырыы-айан кэмигэр “Ыраах айан” саҥа “Буруолуу сылдьар” хоһоонунан айымньытын суруйбута сүрэх иэйиитэ:
Туолбут ыйбыт атаарардыы
Батысыһа аргыстаһан
Халыҥ хахха харысхаллаан
Хаалсыбакка батыста
Саҥа күҥҥэ салгыы айан
Сүрэхтэри өрүкүттэ
Куйаар күүһүн иҥэринэн
Тымныыбытын хаһаананнар
Тоҕуоруһа үмүөрүһэн
Өймөкөөммүт хайалара
Көрдөх аайы уларыйар
Көстүүлэрэ кэрэлэринэн
Күүһү биэрэр кыахтаахтара
Харахпытын маанылаата
Саха буолар киэн туттуунан
Санаабытын сааһылаата
Бу барыта биһиэннэрэ
Улууларынан. Модуннарынан.
Бөлөҕү институт эбии үөрэхтээһиҥҥэ факультетын испэсэлииһэ Анна Иванова салайда. “Газель” микроавбуска майгынныыр “JAC” гид-суоппара, үүтээннэри сылытыыны, ас буһарыытын Родион Иванов хааччыйда. Психолог Сахаяна Гуляева айаннаан иһэн, хонук да тохтобулларга аһаҕас санаа үллэстиилэри (рефлексиялары) ыытта.
Нэдиэлэ кэриҥэ сырыы-айан программата туолла. Десаан кыттыылаахтарыгар дастабырыанньалар, махтал суруктар туттарылыннылар. Тыыннаах айылҕалыын алтыһыы, былыргы уонна аныгы историяны, улуу дьон хорсун олохторун, айар үлэлэрин билии-көрүү саҥалыы күүһү-уоҕу, өйү-санааны иҥэрдэ, чэбдигириини, күүһү-уоҕу биэрдэ. Сырыы-айан салҕаныаҕа.
Суорун Омоллооннуу эттэххэ: “Үчүгэй үксээтин, үөрүүбүт үрдээтин...”.
Баһылай Посельскай
