1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр хаанымсах Гитлер Сэбиэскэй Сойууска биллэрбэккэ эрэ, эмискэ сэриинэн саба түспүтэ. Европаны бүтүннүүтүн бас билбит уодаһыннаах ньиэмэс армията уонна киниэхэ бас бэриммит хос моонньохторо - Европа дойдуларын армияларын халыҥ халҕаһалара, туох-баар күүстэрин, кыахтарын биһиги тапталлах Ийэ дойдубутун – Сэбиэскэй Сойуус бары норуоттарын сир үрдүттэн симэлитэр сыалы-соругу туруоруммуттара. Эрдэттэн бэлэмнэммит “Барбаросса” былаанынан чаҕылҕанныы түргэн кэм иһигэр эйэлээх олохпутун күдэҥҥэ көтүтээри Балтийскай муораттан Чернай муораҕа диэри киэҥ сиринэн кимэн киирбитэ.
Ол эрээри хара дьайдаах өстөөх дойду куораттарын модун күүстэригэр кэтиллибитэ. Түмсүүлээх дойдубут хас биирдии куоратын, дьиэтин олохтооҕо өлөрү-сүтэри кэрэйбэккэ, хардыы да чугуйбакка, турууласпыта. Хорсун быһыыны, эр санааны көрдөрбүт куораттарга “Герой-куорат” үрдүк ааттара иҥэриллибиттэрэ.
1945 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин Үрдүкү Главнокомандующайын Бирикээһинэн Ленинград, Севастополь, Одесса уонна Сталинград, 1961 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан – Киев герой-куораттарынан ааттарын ылбыттара. Сэбиэскэй бырабыыталыстыба Улуу Кыайыыга аҕалбыт сүдү кылааттарын иһин ити куораттар дьоруойдуу быһыыны көрдөрбүт көмүскээччилэригэр махталын бэлиэтинэн буолбута. Үгүс куораттарга өссө уоттаах сэрии кэмигэр анал мэтээллэр туттарыллыбыттара.
1965 сыллаахха, Улуу Аҕа дойду сэриитигэр Кыайыы 20 сылынан “Герой-куорат” бочуоттаах аат Балаһыанньата бигэргэммитэ. Алта куораттар – Москва “Герой-куорат”, Брест-кириэппэһэ “Герой-кириэппэс”, 1973 сыллаахха Новороссийскай уонна Керчь, 1974 сыллаахха Минскэй, 1976 с. Тула “Герой-куорат” аатын ылбыттара. Кыайыы 40 сылынан 1985 сыллаахха “Герой-куорат” ааты Смоленскай уонна Мурманскай куораттар ылбыттара.
Дьокуускай куоракка Кыайыы 25 сылынан Кыайыы болуоссата 1970 сыллаахха тутуллубута. Кыайыы болуоссата турар сириттэн сэрии сылларыгар уонунан тыһыынча Саха сирин дьоно фроҥҥа барбыттара. Кыайыы 30 сылынан 1975 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитигэр хорсуннук сэриилэспит буойун-фронтовиктарга аналлаах мемориальнай комплекс аһыллыбыта. Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Герой-куораттар ааттара суруллубут өйдөбүнньүк плиталардаах аллеялара оҥоһуллубута. Барыта 12 Герой-куораттар уонна биир Герой-кириэппэс бааллар.
Куораттарга “Герой” аатын иҥэрии сылларынан бэрээдэгэ:
1945 с. = Ленинград (Санкт-Петербург) – 900 күннээх төгүрүктээһини тулуйбута, кытаанах санааланыыны көрдөрбүтүн иһин; Севастополь – Черноморскай флоту 250 күн дьоруойдуу көмүскээбитин иһин; Одесса – 73 күн дьоруойдуу көмүскээбитин иһин; Волгоград (Сталинград) – сэрии хаамыытын уларыппыт кыргыһыы иһин;
1961 с. = Киев – өстөөх баһыйар күүһүн аахсыбакка көмүскээбитин иһин;
1965 с. = Москва – дойду тэбэр сүрэҕин 1941-1942 сс. көмүскээбитин иһин; Брест кириэппэһэ – сэрии маҥнайгы күннэригэр көмүскэнии иһин “Герой-кириэппэс” аата иҥэриллибитэ;
1973 с. = Новороссийск – Чернай муора кытылыгар кырыктаах кыргыһыы иһин; Керчь – хаста да төхтүрүйэн кырыктаах кыргыһыы иһин;
1974 с. = Минск – сэрии саҕаланыаҕыттан хорсун буолууну көрдөрбүтүн, сүдү партизанскай хамсааһыны таһаарбытын иһин;
1976 с. = Тула – Москва көмүскэлигэр быһаарыылаах оруолламмытын сэрии сэбин оҥорбут куорат;
1985 с. = Мурманск – Уһук Хоту өстөөх охсуутун бэйэтигэр ылан, Москваҕа кимиини тохтоппутун иһин; Смоленск – өстөөх Москваҕа кимиитин аан бастаан бэйэтигэр ылбытын уонна өстөөх Москваҕа кимиитин тохтоппутун иһин.
Герой куораттар өйдөбүнньүктэригэр бу аҕыйах хонуктааҕыта биир үтүө дьыала оҥоһулунна. Былырыын, Дьокуускайга Кыайыы болуоссатыгар Кыайыы 80 сылынан ыытыллыбыт өрөмүөн кэмигэр, Герой-куораттар аллеяларыгар турар плиталар туруоруллубут бэрээдэктэригэр буккуллуу таһаарыллыбыта көннөрүлүннэ. Сыл устата күннэтэ сүүһүнэн, тыһыынчанан дьон ааһаллар гынан баран, биир эрэ киһи сыысхал таһаарыллыбытын бэлиэтии көрбүт. Кини кимий?
Бэйэтин кэмин биир чаҕылхай спортсмена, волейболиһа, теннисиһэ, сэбиэскэй-партийнай үлэһит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо, былырыын үбүлүөйдээх 85 сааһын бэлиэтээбит, бу соторутааҕыта орто дойдуттан биһиги ортобутуттан букатыннаахтык “барбыт” Виталий Михайлович Неустроев, ол туһунан хаһыакка суруйа сылдьыбыта, тустаах тэрилтэлэргэ, дьоҥҥо эппитэ эрээри, сыл аҥаара кэм устатыгар сыыһа туруоруллубут билиитэлэр көннөрүллүүгэ наадыйбыттара.
Инньэ гынан, итини истэ-билэ сылдьар, араас кэмнэргэ бииргэ үлэлээбит үөлээннээхтэрэ, табаарыстара, доҕотторо, бары норуот хаһаайыстыбатын араас салааларын үтүөлээх үлэһиттэрэ Михаил Егорович Друзьянов, Вячеслав Егорович Попов, Афанасий Афанасьевич Захаров, Михаил Аркадьевич Никифоров аҕам саастаах “убайдарын кэриэстээннэр”, Дьокуускай куорат дьаһалтатыттан анаан-минээн көҥүл ыланнар, туттар тэриллээх кэлэннэр, “субуотунньуктаатылар”, билиитэлэри орун-оруннарын буллартаатылар. Үтүө дьыаланы оҥордулар.
Үтүө хамсааһыны көҕүлээбит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин спорка албан аатын музейын дириэктэрэ Михаил Друзьянов: “Үлэһиттэр билиитэлэри эрэмиэннээн бараннар, сылларынан бэрээдэктээн, кэккэлэччи буолбакка, сахалыы быһаардахха, түҥ-таҥ, буккуйа киллэртээн, туруортаан кэбиспиттэр. Ол иһин биһиги Бирикээстэр, Ыйаахтар тахсыталаабыт сылларынан көрөммүт, дьаарыстаатыбыт. Билигин бу 1945 сылтан саҕалаан, 1965 сыллаах “Герой-куораттар”, онтон, 1973, 1974, 1985 сыллаахтар сөптөөх миэстэлэрин, оннуларын буллулар. Убайбыт Виталий Михайлович кэриэһин толордубут”.
Балачча сааһырбыт, аҕам саастаах үлэ бэтэрээнэ Виталий Михайлович Неустроев хайдахтаах курдук болҕомтолооҕун сөҕөҕүн эрэ. Арай, таба көрбөтөх, эппэтэх буоллун ... Бэлиэтэнээри турар Улуу Кыайыыны көрсө история чахчыта көннөрүллүбүтэ саныырга үчүгэй.
Махтанабыт!
Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!
Баһылай Посельскай
