Үгүс көлүөнэ биллиилээх күрэсчиттэрин, кыайыылаахтарын таһаартаабыт, Баһылай Манчаары бастакы спартакиадаларын, аныгы үйэ Манчаары оонньууларын көҕүлээбит “Урожай” Уобаластааҕы Сэбиэтин тыа сирин спордун сайдыытыгар суолтата сүҥкэн. Тэрээһин-бэлэмнэнии үлэлэр ыытыллаллар.
Саха сиригэр “Колхозник” ДСО (Добровольнай Спортивнай Общество) 1951-1956 , “Урожай” ДСО 1956 сыллаахха тэриллэн, 90-с сылларга тохтотуллан, XXI үйэҕэ хат сөргүтүллэн, үлэлээбитэ. Онтон эмиэ күн бүгүнүгэр диэри тохтотуллан турар. Дьоҕурдаах тэрийээччилэр, салайааччылар, бар-дьон тапталынан, сөҕүүтүнэн-махтайыытынан туһаммыт кус-быһыйдар, ат бөҕөлөр тустарынан тэттик сырдатыы-билиһиннэрии олус тоҕоостоох. Ааспыт кэм умнуллубат, ситим быстыбат!
Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култуураҕа уонна успуорка миниистирэ Леонид Спиридонов:
“Колхозник” ДСО тэриллэн Галактион Иннокентьевич Захаров бастакы салайааччынан анаммыта. Онтон, Саха АССР Госкомспордун бэрэссэдээтэлэ Н.Н. Тарскай көҕүлээн “Урожай” ДСО тэриллибитэ. Афанасий Кирикович Софронов бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Онтон ыла, элбэх дьон, ол иһигэр, Иннокентий Петрович Ушницкай, Афанасий Егорович Алексеев, Дмитрий Максимович Данилов, Анатолий Петрович Стручков, Аркадий Михайлович Алексеев, Прокопий Прокопьевич Готовцев “Урожайы” салайбыттара. Улахан тэрээһиннэринэн, 1968 с. Манчаары спартакиадата, 1980 Тыа сирин Спортивнай оонньуулара көҕүлэммиттэрэ. Тыа сиригэр эрчиллэннэр, спорт үгүс көрүҥнэригэр үгүс күрэхтэһиилэр ыытылланнар, бастыҥ спортсменнарбыт РСФСР, ССРС таһымыгар ситиһиилээхтик кыттыбыттара, Сахаларын сирин соргулаахтык ааттаппыттара. Номоххо киирбиттэрэ.
Үтүө ааттары сөргүтэр сыаллаах-соруктаах, үбүлүөйдээх сылынан өрөспүүбүлүкэ хамыыһыйата тэриллэн, бэлэмнэнии үлэтэ бара турар. Тэрээһиммитин үрдүк таһымнаахтык ыытыахпыт. “Урожай” ДСО сайдыытыгар олохторун устата дьарыктаммыт, үлэ ыыппыт дьоммутун бэлиэтиэхпит, наҕараадалыахпыт. “Урожай” үлэтинэн, тэрийээччилэринэн-салайааччыларынан биһиги киэн туттабыт. Тыа Хаһаайыстыбатын Министиэристибэтэ үлэтин эмиэ саҕалаата. Онон, бу хамсааһын “Колхозник” да буоллун, “Урожай” да буоллун, “Спорт в селе” да буоллун, хайдах да ааттаннын, маннык хамсааһын инникитин хайаан даҕаны сайдыахтаах!”.
Саха Өрөспүүббүлүкэтин Ытык олохтооҕо, норуот артыыһа, эт-сиин өттүнэн дэгиттэр сайдыылаах Аркадий Михайлович Алексеев 7-с кылааска улахан дьоҥҥо өрөспүүбүлүкэҕэ чэпчэки атлетикаҕа бастакы миэстэни ылан, 1953 сыллаахха “Колхозник” спортивнай уопсастыба чилиэнинэн ылыллыбыта. Онтон ыла Саха сиригэр 29 төгүл чөмпүйүөннээбитэ, үгүс рекортары олохтообута, Дальнай Востокка, Москваҕа бастаталаабыта. Москватааҕы Сталин аатынан физкультурнай институту бүтэрбитэ. 1980-1987 сылларга өрөспүүбүлүкэ “Урожайын” салайбыта:
“Тыа сиригэр төрөөн-үөскээн, үүнэн-сайдан, өрөспүүбүлүкэҕэ чөмпүйүөннүү сылдьабын. Мин иннибинэ “Урожайга” Афанасий Егорович Алексеев, Ньурба киһитэ Иван Иванов, көҥүл тустууга бастакы ССРС спордун маастара Дмитрий Максимович Данилов үлэлии сылдьыбыттара. 1980 с. диэри Анатолий Петрович Стручков диэн биир дойдулааҕым Мэҥэ-Хаҥалас киһитэ, чэпчэки атлетиканан улаханнык дьарыктаммыт, Ленинградтааҕы ЛЕСГАФТ институтун бүтэрэн кэлэн, үлэлээбитэ. “Урожайга” тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар 19 оройуон киирэрэ, олор истэригэр, Илин Эҥэр, Бүлүү лэр, хотулар, Анаабырдар, Абыйдар эҥин курдук, сир баайын хостооһун суох, промышленность сайдыбатах сирдэрэ. Ол саҕана, профсойуустарга Сыромятников Гаврил Гаврильевич сэбиэдиссэйдээх культура отдела баар, 1971 сылтан онно штат көрүллэн, “Спартагы”, “Урожайы”, “Воднигы” спортивнай уопсастыбалары көрөөччү, этии киллэрээччи быһыытынан үлэлээбитим. 18 сыл чэпчэки атлетикаҕа Саха АССР чиэһин көмүскээбитим. 1980-1987 сылларга “Урожайга” бэрэссэдээтэллээбитим. РСФСР көһө сылдьар Кыһыл Знамятын ылары ситиспиппит. 80-н тахса регионнаах Россия хамаанданан күрэхтэһиилэригэр 20 иһигэр киирэрбит, саамай күннээммит 14 миэстэ буола сылдьыбыппыт.
Сүрдээх киэҥ далааһыннаах Манчаары спартакиадаларын тэрийэн ыытабыт. 600-800 кыттааччылардаах күрэхтэһиилэри Намҥа, Бүлүүгэ, Аммаҕа, Горнайга көһө сылдьан ыыппыппыт. Тыа сирин 2-с Спортивнай оонньууларын Уот эстафеталаах, “Палаточнай городоктаах”, үтүөлээх тренер, пропагандист Валерий Пантелеймонович Кочнев кылаабынай судьуйалаах күрэхтэһиилэри, Саввинов Григорий Михайлович райком 1-кы сэкэрэтээрдээх, Петрова Варвара Николаевна райсовет бэрэссэдээтэллээх Намҥа үрдүк тэрээһиннээхтик ыыппыппыт. Аатырбыт повар Иннокентий Тарбахов ас бөҕө астаан. Стадионнары саҥардыбыппыт, өрөмүөннэппиппит. Композитор Марк Жирков дойдутугар Бүлүүгэ 800 киһилээх хор тэрийбиппит. 1987 с. Аммаҕа аатрыбыт тустуукпут Максим Николаевич Сибиряков партия райкомун 1-кы сэкэрэтээрэ үп-харчы бөҕө көрөн, саҥа стадион туппуппут. Бэрдьигэстээххэ Павлова Людмила Васильевна райсовет бэрэссэдээтэлэ эрдэҕинэ, туруорсан, стадиону саҥардыбыппыт, Матта үрэҕин туроруур муоста туттарбыппыт. Онон, билигин 89 саастаах кырдьаҕас киһи, ветеран буоларым быһыытынан, бэйэм эйгэбэр этим-сииним ыалдьыбытынан, спорпун сүрдээҕин ахтабын. Биһи ыччаттарбыт, улуу убайбыт Өксөкүлээх Өлөксөй: “Саха оҕолоро билиилээх-көрүүлээх, үчүгэй көрүҥнээх, атын омуктартан хаалсыбакка, атах тэпсэ олорон тэҥҥэ кэпсэтэр сайдыылаах буолуохтаахтар!” диэн эппитин санатан туран, кытаатыҥ, , спордунан дьарыктаныҥ диэммин ыҥырабын. Спорт, физкультура эһиэхэ үчүгэйтэн атыны аҕалыа суоҕа!”.
Баишев Юрий Петрович 1979 сыллаахха Красноярскайдааҕы пединституту бүтэрэн, физкультура учуутала идэтин ылыаҕыттан, тус олоҕун, үлэтин бүтүннүүтүн өрөспүүбүлүкэ успуордугар анаан кэллэ. “Урожай” ДСО иһинэн оҕо спорт оскуолатын дириэктэринэн, “Урожай” бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, спорка Үрдүкү маастарыстыба оскуолатын дириэктэринэн, өрөспүүбүлүкэ Госкомспордун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, Ил Түмэн депутатынан таһаарыылаахтык үлэлээбит баай уопуттаах:
“Колхозник”, “Урожай” 75 сыллаах үбүлүөйдэрэ сүрдээх улахан суолталаах диэн сыаналыыбын. Тоҕо диэтэххэ, Саха сирин физкультураҕа уонна спорка историятын барытын хабар. Нэһилиэнньэни бүтүннүүтүн хамсатар дьаһаллар ылылланнар, киэҥ хамсааһыннар тахсыбыттара. Тутуулар барбыттара. Эдэр көлүөнэ спорка уһуйуллубута, спортивнай оскуолалар үлэлээбиттэрэ, үрдүк кылаастаах спортсменнар иитиллибиттэрэ. Үп-харчы баар этэ. “Перестройка” буолуор диэри “Спартак”, “Динамо”, “Водник”, “Трудовые резервы”, “Урожай” үлэлээбит спортивнай обществолар улахан үлэни ыыппыттара, 1987 сыллаахха бары холбоһоннор ВДФСО диэн профсоюзнай тэрилтэ тэриллибитэ. “Урожайга үлэлээбит сылларбын сүрдээх үчүгэйдик саныыбын. Элбэх хайысхалаах үлэлэри, Баһылай Манчаары спартакиадаларын хаста да ыыппыппыт, тыа сирин 1-кы Спортивнай оонньууларын, “Детские-юношеские спортивные игры” эмиэ ыыппыппыт. Үлэлииргэ сүрдээх интэриэһинэй буолар этэ. Саҥа тэрээһиннэр, дьаһаллар өрө көтөҕүллүүлээхтик, дьон көҕө, кыттыыта олус улахан этэ.
Билигин сайда турар көҥүл тустуу, бокса, оҕунан ытыы, гиирэ, дуобат курдук көрүҥнэргэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн филиаллартэриллэннэр тренердэр үлэлээбиттэрэ. “Урожай Уобаластааҕы Сэбиэтэ 19 тыа хаһыыйыстыбатынан дьарыктанар оройуоннары хабан үлэлиир этэ. Промышленнай оройуоннарга “Спартак” үлэлээбитэ. Кэм-кэрдии ааһан, билигин “Колхозник” обществоҕа үлэлээбит дьон суохтарын кэриэтэ, күрэхтэһиилэргэ кыттыбыт аҕыйах спортсмен баара буолуо. Онтон, киэҥ далааһыннаахтык, таһаарыылаахтык үлэлээбит “Урожайга” үлэлээбиттэр элбэхтэр, бары өйдүүллэр. Тыа хаһаайыстыбатын Министиэристибэтэ уонна культура-спорт Министиэристибэтэ кыттыһан ыытар бу кэлэр балаҕан ыйын 24 күнүгэр - Тыа Хаһаайыстыбатын Күнүгэр, сүрүн мероприятиебыт буолуохтаах. Онон, дьоммутун-сэргэбитин көрсүһүннэрэн, тугу-хайдах толкуйдуулларын, санааларын, туох этиилээхтэрин, үөрүүлээх уонна үбүлүөйдээх түгэммитигэртүмсүөхпүт, көрсөн кэпсэтиэхпит. Былааммыт быһыытынан, үчүгэй кинигэни таһаарыахпыт, “Саха” НКИХ документальнай видео-биэриилэри оҥоруоҕа. Ити хайысхаҕа Тэрийэр Кэмитиэт үлэлиир. Урут үлэлээбит дьону наҕараадаҕа тиксэрии буолуоҕа”.
“Урожайга” үлэлээбит, тэрийсибит-салайсыбыт, үрдүк көрдөрүүлэрдээх спортсменнар тустарынан сырдатар-билиһиннэрэр сыаллаах-соруктаах үлэ саҕаланна. Тыа сирин спордун бастыҥнара, “Манчаары” спартакиадаларын, оонньууларын кыайыылаахтара Саха телевидениетигэр, араадьыйатыгар, хаһыаттарга, сайтарга сайыҥҥы-күһүҥҥү кэмнэргэ тахса туруохтара.
Баһылай Посельскай
